phongphit.com : การสื่อสารคือการพัฒนา

สยามรัฐรายวัน 23 พฤษภาคม 2561

วิสาหกิจชุมชนเป็นเครื่องมือสำคัญเพื่อสร้างระบบเศรษฐกิจชุมชน ระบบที่เป็นภูมิคุ้มกันให้ชุมชน ทำให้เกิดความมั่นคงยั่งยืน เพราะสามารถยืนอยู่บนขาของตนเองได้ จัดการการกินการอยู่ได้อย่างพอเพียง

            ไม่ใช่วนเวียนอยู่กับโครงการต่างๆ ที่รัฐบาลหรือใครจัดให้ลงชุมชน เป็นจิ๊กซอที่ต่อกันไม่ติด ไปสร้างความฝันให้ชาวบ้าน “เมื่อความฝันสิ้นสุดลง คนก็เริ่มค้นหาความจริงกันใหม่” (อมาตยา เซน) เหมือนกับทุกเย็นวันที่ ๑ กับวันที่ ๑๖ หลังหวยออก

            สิ่งที่อามาตยา เซน บอกเรื่อง “ระบบเศรษฐกิจท้องถิ่นที่พึ่งตนเอง” สัมพันธ์กับเศรษฐกิจพอเพียง ที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ ๙ ได้ทรงมีพระราชดำรัสเมื่อวันที่ ๔ ธันวาคม ๒๕๔๐ ว่า

“ถ้าสามารถที่จะเปลี่ยนไปทำให้กลับเป็นเศรษฐกิจแบบพอเพียง ไม่ต้องทั้งหมด แม้แต่ครึ่งก็ไม่ต้อง อาจจะสักเศษหนึ่งส่วนสี่ก็สามารถอยู่ได้ การแก้ไขอาจจะต้องใช้เวลา ไม่ใช่ง่ายๆ โดยมากคนก็ใจร้อนเพราะเดือดร้อน แต่ถ้าทำตั้งแต่เดี๋ยวนี้ก็สามารถที่จะแก้ไขได้”

ชุมชนที่มีข้อมูลตนเองจากการทำแผนแม่บทชุมชนจะลุกขึ้นมาจัดการการกินการอยู่ใหม่ อะไรที่ทำได้เองก็จะลงมือทำเพื่อลดค่าใช้จ่ายที่ซื้อจากตลาด เช่น การเลี้ยงปลา ปลูกผัก การทำโรงสี การทำปุ๋ยชีวภาพ การทำสบู่ แชมพู น้ำยาล้างจาน ฯลฯ

หลายชุมชนคำนวณแล้วมากกว่า “หนึ่งในสี่” เสียอีก ถ้าหากคำนวณตามหลักเศรษฐศาสตร์ การผลิตเอง ซื้อขายกันเอง บริโภคเอง ถือว่าเป็นหมุนเวียนหลายครั้ง อาจจะ 2-3-4 เอาไปคูณร้อยละ 25 (หนึ่งในสี่) ก็จะได้ 100 คือ พึ่งตนเองได้ นับเป็นพระปรีชาญาณของพระองค์ท่านโดยแท้

            คิดแบบวิสาหกิจชุมชนจึงเป็นการคิดแบบเศรษฐกิจพอเพียง ไม่ใช่คิดเพื่อความมั่งคั่ง เอาเงินเป็นตัวตั้ง เป็นเป้าหมาย จนกลายเป็นเอาเงินนำหน้าปัญญาตามหลัง ซึ่งอาจไม่บรรลุเป้าหมายของปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงที่สอนว่า ทำอย่างไรจึงจะ “พึ่งตนเองได้และมีความสุข”

            วิสาหกิจชุมชนเช่นเดียวกับเศรษฐกิจพอเพียงไม่ได้ปฏิเสธตลาด ไม่ได้ปฏิเสธการขาย การส่งออกหรือการทำกำไร เพียงแต่ทำอย่างไรให้ “พอประมาณ มีเหตุมีผล มีภูมิคุ้มกัน” มีความถูกต้อง ดีและงาม เป็นธรรม ไม่เบียดเบียนคนอื่น ไม่เบียดเบียนธรรมชาติ

ที่สำคัญ ชุมชนต้องแยะแยะให้ออกว่า ผลิตอะไรเพื่อใคร เพื่ออะไร ถ้าผลิตเพื่อการบริโภคในชุมชนได้อย่างน้อยร้อยละ 25 หรือ หนึ่งในสี่ก็ถือว่า “สุดยอด” แล้ว แต่บางอย่างเหลือกินเหลือใช้ในชุมชนก็หาตลาดภายนอก

ตลาดในชุมชนเรียกว่า “ตลาดพอเพียง” ส่วนตลาดนอกชุมชนที่รองรับผลผลิตทั่วไปที่เหลือจากชุมชนอย่าง ข้าว ปลา อาหาร ก็ควรหา “ตลาดผูกพัน” ไว้ หาเครือข่ายพันธมิตรอย่างโรงพยาบาลเพื่อซื้อข้าวกล้องจากวิสาหกิจชุมชนที่ผลิตข้าว ผักปลอดสาร อาหารปลอดภัยจากกลุ่มแม่บ้าน หรือบริษัทที่ทำ CSR ส่งเสริมสนับสนุนผลผลิตของชุมชน อย่างผ้าย้อมครามที่ไปถึงสโมสรฟุตบอลอังกฤษ

หรือมีตลาดขาประจำในโรงเรียน มหาวิทยาลัย โรงพยาบาล ที่ทำงานรัฐวิสาหกิจ หน่วยงานของรัฐ เอกชน ที่กลุ่มวิสาหกิจชุมชนมีข้อผูกพันไปขายอาทิตย์ละครั้งสองครั้ง หมุนเวียนกันไปอย่างกรณีเครือข่ายตลาด “อิ่มบุญ” ที่กลุ่มผู้ผลิตอาหารปลอดภัยเวียนกันไปขายในเมืองเชียงใหม่ทุกวัน

            วิสาหกิจชุมชนอาจพัฒนาผลิตภัณฑ์ที่มีคุณภาพสูง โดดเด่น เป็นเอกลักษณ์ของท้องถิ่น ได้การประเมิน 4-5 ดาว ก็เอาออกไปสู่ “ตลาดใหญ่” แข่งขันกับใครๆ ได้

ชุมชนต้องแยกแยะให้ถูกว่าอะไรควรผลิตเพื่อตลาดไหน เท่าไร อย่างไร ถ้ายึดมั่นในหลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง การจัดการเศรษฐกิจชุมชนก็จะมั่นคง ไม่เสี่ยงเกินไปกับการผันแปรของเศรษฐกิจใหญ่ รวมทั้งทนทานต่อการแข่งขันและการครอบงำของธุรกิจขนาดใหญ่

ชุมชนมีโอกาสสูงมากที่จะอยู่รอดได้ในยุคโลภาภิวัตน์ ถ้ารู้ว่า มีมากมายหลายอย่างที่ชุมชนทำได้ดีกว่าบรรดาบริษัทยักษ์ใหญ่ ซึ่งเป็น “ยักษ์” ที่น่ากลัวและครอบงำตลาดและชีวิตของผู้คน

เอาแค่เรื่องปัจจัย 4 อันเป็นเพื้นฐานของการดำรงชีวิต ที่ทุกคนต้องกินต้องใช้ ชุมชนก็ทำหลายอย่างได้ดีกว่าธุรกิจขนาดใหญ่ ไม่ว่การผลิตอาหารปลอดภัย อาหารอินทรีย์ ซึ่งต้องทำด้วยมือ ทำขนาดเล็กด้วยความเอาใจใส่ หรือ “ทำด้วยใจ” ทำในครัวเรือนหรือโดยกลุ่มวิสาหกิจชุมชน

ผู้คนต้องการอาหารจากธรรมชาติ ของมีคุณค่า ที่ผลิตได้ใน ปริมาณน้อยๆ ข้าวพันธุ์พื้นเมือง ผักพื้นบ้าน อาหารท้องถิ่น ต้องการบริโภคของโบราณ ทำร้านอาหารก็ตั้งชื่อครัวย่า ครัวยาย

โลกกำลังต้องการไปสัมผัสกับชุมชน วิถีวัฒนธรรม การท่องเที่ยวชุมชน ท่องเที่ยวเกษตร นิเวศ ซึ่งชุมชนสามารถจัดการได้ดีและมีเสน่ห์เพราะอยู่กับธรรมชาติ เป็นต้นทุนของตนเองอยู่แล้ว ไม่ต้องลงทุนอะไรมาก เพียงจัดการให้ดีเท่านั้น

บริษัทเสื้อผ้าทั่วโลกกำลังเลิกการใช้สารเคมีในกระบวนการผลิต เพราะผู้คนอยากได้เสื้อผ้าที่ไม่เสี่ยงต่อการเป็นมะเร็ง เป็นมิตรกับธรรมชาติ อยากได้ผ้าย้อมสีธรรมชาติ ยิ่งทอด้วยมือยิ่งดี เป็นอะไรที่โรงงานใหญ่ทำไม่ได้ แต่กลุ่มแม่บ้านวิสาหกิจชุมชนทำได้

ถ้าวิสาหกิจชุมชนมีประสบการณ์ มีความรู้ความสามารถมากก็ทำ ”วิสาหกิจชุมชนแบบก้าวหน้า” ได้ ตั้งโรงงานก็ทำได้ อย่างกรณีโรงงานแป้งขนมจีนที่นครศรีธรรมชาติ ที่เป็นต้นแบบและที่มาของคำว่า “วิสาหกิจชุมชน” ผลิตแป้งขนมจีนส่งไปจำน่ายทั่วภาคใต้และมาถึงกรุงเทพฯ

อยู่ที่รัฐบาลและการเมืองว่า มีวิสัยทัศน์ เห็นภาพนิมิต (vision) และวิธีการทำให้เป็นจริงได้มากน้อยเพียงใด ไม่ให้เป็นเพียงการสร้างภาพหรือฝันกลางวันของรัฐบาล และฝันร้ายของชาวบ้าน

สยามรัฐรายวัน 16 พฤษภาคม 2561

วิสาหกิจขนาดกลางขนาดย่อม (SMEs) คือ ฐานรากสำคัญของเศรษฐกิจของชาติ แต่เท่านี้คงไม่พอ สังคมไทยต้องการวิสาหกิจชุมชนขนาดเล็กขนาดจิ๋ว (SMCEs Small and Micro Community Enterprises) ที่เข้มแข็งเพื่อทำให้ฐานรากนี้แข็งแกร่งและมั่นคง

            ก็มีวิสาหกิจชุมชนตั้ง 80,000 กลุ่ม เกือบในทุกหมู่บ้าน ทุกตำบล ซึ่งมีศักยภาพที่จะพัฒนาได้ถ้าหากมีวิธีการที่เหมาะสมในการส่งเสริมสนับสนุน ซึ่งต้องมาจากความเข้าใจในศักยภาพของชุมชน พลังภายในที่ยังไม่พัฒนา หรือยังไม่พัฒนาเต็มที่

            ในความหมายดั้งเดิม วิสาหกิจชุมชนมีเป้าหมายเพื่อสร้างชุมชนเข้มแข็ง โดยการรวมกลุ่มกันจัดการ “ทุน” ของชุมชน เพื่อชุมชน โดยชุมชนให้มากที่สุด

            เพื่อจะทำเช่นนี้ให้ได้ผลจริง จึงควรท่องคาถาของอามาตยา เซน ที่ว่า “เพื่อก้าวพ้นนิยายของการพัฒนา เราจะต้องมีระบบเศรษฐกิจท้องถิ่นที่พึ่งตนเอง” วิสาหกิจชุมชุมชนเป็นองค์ประกอบสำคัญในการพัฒนาระบบเศรษฐกิจชุมชน

คำหลักในที่นี้ คือ “ระบบ” วันนี้ยังไม่มีระบบเศรษฐกิจชุมชน ชุมชนเป็นเพียงผู้ผลิตและผู้บริโภค เป็นแรงงานให้ระบบเศรษฐกิจใหญ่ และเป็นผู้บริโภคสิ่งที่เขาส่งมาขาย เรื่องกินเรื่องใช้ต้องไปตลาด

วันนี้ในชุมชน มีแต่ “โครงการ” ต่างๆ ที่หน่วยงานของรัฐและเอกชนนำไปให้ เป็นโครงการของกระทรวงต่างๆ ซึ่งไม่ได้มีการบูรณาการกัน ต่างคนต่างวางแผน ต่างคนต่างส่งเสริม ต่างคนต่างทำ

แม่บ้านคนเดียวใส่เสื้อหลายสี ทำหน้าที่ตัวแทนของหลายกระทรวง บางวันเปลี่ยนเสื้อแทบไม่ทันเพราะ “เจ้านาย” เข้าหมู่บ้านคนละครั้งคนละที เป็นเรื่องตลกที่ยังไม่ได้หมดไปในวันที่รัฐบาลประกาศว่าอยากให้ประเทศไทย “มั่นคง มั่งคั่ง ยั่งยืน”

ทำโครงการนั้นง่าย มีเงินก็ทำได้ เงินหมดก็เลิก หาเงินใหม่ ทำโครงการเก่าหรือใหม่ตามที่ผู้ให้ทุนต้องการ ไม่ได้จากอบต.ก็ไปขอ อบจ. ไปขอ ส.ส. ไปขอหน่วยงานราชการ หรือถ้าเป็นนักล่าโครงการเก่งๆ ก็ไปขอสมาคม มูลนิธิ หรือบริษัทที่อยากทำ CSR

ทำโครงการนั่นง่าย แต่สร้างระบบนั้นยาก เพราะต้องใช้ปัญญา ความกล้าหาญและความเพียรทน ที่คนวันนี้ หน่วยงานที่ให้ทุนพัฒนามักไม่มี อยากได้ผลงานเร็ว มีเวลาน้อย รอไม่ได้

การสร้างระบบเศรษฐกิจชุมชนต้องเริ่มจาก ๑) ฐานข้อมูลชุมชนที่ละเอียดและเป็นปัจจุบัน เพื่อให้รู้ว่าชุมชนใช้จ่ายอะไรเท่าไร เพียงได้เห็นตัวเลขการซื้ออยู่ซื้อกินตลอดปี ก็จะรู้ว่า ควรจัดการอย่างไรเพื่อลดรายจ่าย ลดการพึ่งพาตลาดอย่างเดียว ข้อมูลเหล่านี้ชาวบ้านทำเองได้ ได้เรียนรู้ ได้สำนึกจากกระบวนการทำข้อมูลนั้น

๒) การทำประชาพิจัย คือ การวิจัยชุมชน โดยชุมชน เพื่อชุมชน ทำให้เกิดแผนแม่บทชุมชน ซึ่งประกอบด้วยยุทธศาสตร์ แผนงาน โครงการ กิจกรรม ที่ชุมชนเป็นผู้พัฒนาขึ้นมาเองโดยอาศัยข้อมูลและตัวเลขต่างๆ ไม่ใช่แผน “สำเร็จรูป” ที่อบต.ทำไว้เพื่อรองรับงบประมาณ หรือผู้ใหญ่บ้านกำนันทำเพื่อไปรองรับทุน “ประชารัฐ” แบบ “เฉพาะกิจ”

กระบวนการทำแผนแม่บทชุมชน ทำให้ชุมชน “อ่านขาด” ว่า ตนอยู่ในสภาพใด ทำไมถึงจน ทำไมถึงเป็นหนี้มาก ทั้งๆ ตนเองสำรวจวิจัยแล้วพบว่ามี “ทุนชุมชน” มากมาย นำไปสู่การวางแผนว่า ควรจัดการตนเอง “อย่างเป็นระบบและมียุทธวิธี” ที่ดีกว่าได้อย่างไร

วิทยานิพนธ์ปริญญาโทของคุณสมชาย ศรีเพิ่ม เรื่อง “กระบวนการจัดทำแผนแม่บทชุมชนบ้านยางในลุ่ม ตำบลส่วนขัน อำเภอช้างกลาง จังหวัดนครศรีธรรมราช” ตามหลักสูตรศิลปศาสตร์มหาบัณฑิตสาขาการถัฒนาท้องถิ่นแบบบูรณาการ สถาบันการเรียนรู้เพื่อปวงชน (มหาวิทยาลัยชีวิต) ได้คะแนนยอดเยี่ยม

งานนี้นำไปสู่การพัฒนา 5 ยุทธศาสตร์โดยชุมชน คือ การพึ่งตนเอง, การจัดทุนและสวัสดิการ, การพัฒนาทรัพยากรและการจัดการผลผลิต, สุขภาพยั่งยืน, และการเรียนรู้

ภายใต้ยุทธศาสตร์การพึ่งตนเอง เกิดแผนและโครงการตามมา คือ ๑) การผลิตอาหารเพื่อความมั่นคง ทำให้เกิดโครงการเลี้ยงผึ้ง เลี้ยงปลา เลี้ยงไก่พื้นบ้าน ไก่ไข่ เลี้ยงกบ เลี้ยงหมู ปลูกผักปลอดสาร ปลูกพริกขี้หนู ปลูกข้าวไร่ ๒) การผลิตของใช้ ปุ๋ยชีวภาพ ของใช้ในครัวเรือน (แชมพู สบู่ น้ำยาล้างจาน ฯลฯ)

ภายใต้ยุทธศาสตร์การพัฒนาทรัพยากรและการจัดการผลผลิตทำให้เกิด ๓ แผนพัฒนา คือ ๑) แผนการพัฒนาผลผลิต โครงการโรงเพาะชำต้นไม้, การอนุรักษ์พันธุ์พืชพันธุ์สัตว์, การท่องเที่ยวเชิงเกษตร, โฮมสเตย์, ปลูกพืชสมุนไพร, แหล่งน้ำเพื่อการเกษตร, โรงงานน้ำดื่ม

๒) แผนการแปรรูปผลผลิต เกิดโครงการแปรรูปทุเรียน, จำปาดะ, มังคุด (กาแฟมังคุด), สมุนไพร

๓) แผนการจัดการส่งแวดล้อม เกิดโครงการจัดเก็บและคัดแยกขยะ, ธนาคารขยะ, การผลิตปุ๋ยจากขยะ, การพัฒนาภูมิทัศน์ของหมู่บ้าน

ภายใต้ยุทธศาสตร์การเรียนรู้ เกิดโครงการฐานข้อมูลหมู่บ้าน, การพัฒนาศักยภาพผู้นำชุมชน, การพัฒนาศักยภาพเยาวชน, การเรียนรู้เศรษฐกิจพอเพียง, การฝึกอบรมพัฒนาคุณภาพผลผลิต

ไม่ใช่ว่าทุกอย่างต้องทำโดยวิสาหกิจชุมชน มีการพิจารณาว่า อะไรควรทำเองในครัวเรือน อะไรทำเป็นกลุ่ม อะไรทำโดยชุมชน อะไรเสนออบต. หรือหน่วยงานรัฐ ตามบทบาทหน้าที่

สยามรัฐรายวัน 9 พฤษภาคม 2561

วิสาหกิจชุมชนบ้านเราเน้นเรื่องรายได้มากกว่าอย่างอื่น จนเหมาเอาว่า วิสาหกิจชุมชน คือธุรกิจชุมชน ความจริงเป็นอะไรมากกว่านั้น แต่เพราะการพัฒนาประเทศชาติเน้นแต่เรื่องเศรษฐกิจ ชาวบ้านก็คิดอย่างอื่นไม่ได้นอกจากเรื่องปากท้อง

            อย่างเรื่องโอทอปก็ส่งเสริมเน้นแต่เรื่องการผลิต การขาย รายได้ ตอนที่นายทะคะชิ อันโดะ ผู้อำนวยการโอทอปเมืองโออิตะ ต้นตำรับของโอทอปมาเมืองไทย นักข่าวถามว่า โอทอปของไทยต่างจากของญี่ปุ่นอย่างไร เขาตอบว่า

“ญี่ปุ่นจะเน้นในเรื่องการพัฒนาคนมากกว่า เราสร้างคนซึ่งใช้เวลากว่า 20 ปี แต่ของไทยจะเน้น             เรื่องสินค้า ซึ่งใช้เวลา 3 ปีคนไทยต้องปรับเปลี่ยนทัศนคติใหม่เพื่อพัฒนาไปในทางที่ดีขึ้น คือ ต้องพัฒนาบุคลากร การบริการและสินค้า ควบคู่กันไป”

            วันนี้โอทอปของไทยกำลังกลายพันธุ์ จากการรวมกลุ่มเป็นวิสาหกิจชุมชน กลายเป็นการรวมกลุ่มเพื่อผลิตให้นายทุนหรือ “เจ้าของ” เป็นคนดำเนินการในการขาย เปลี่ยนจากการผลิตในโรงงานเป็นผลิตที่บ้านเท่านั้น แต่ก็ยังเป็นเพียงแรงงานให้ “นายทุน” ผลิตให้แล้วยังไปขายให้ เป็นเพียงลูกจ้าง

            ไม่ใช่ผู้ร่วมทุนแบบวิสาหกิจชุมชน ที่เป็น “สหกรณ์เล็ก” ตามเจตนารมณ์ที่ก่อเกิด ที่มูลนิธิหมู่บ้านได้สรุปบทเรียนจากการวิจัยและทำงานในพื้นที่และได้แลกเปลี่ยนเรียนรู้กับเกษตรกรในยุโรป

            การเน้นการผลิตเพื่อขาย โดยไม่แยกแยะ “ตลาด” เพราะไม่มีการเรียนรู้ ไม่มีการวิจัยอย่างจริงจัง ทำให้กลุ่มวิสาหกิจชุมชนจำนวนมากลงทุนลงแรงไปมากแล้วล้มเหลว หมดกำลังใจ เจ๊ง เป็นหนี้เป็นสิน

            วิสาหกิจชุมชนเกิดจากฐานข้อมูลชุมชน ที่เรียกกันว่า “ประชาพิจัย” ที่ชุมชนรวมตัวกันวิจัยหรือสำรวจข้อมูลเรื่องตนเอง ทำให้รู้ว่า ตนเองกินอะไร ใช้อะไร ทำอย่างไรจึงจะผลิต แปรรูป เพื่อตอบสนองความต้องการของชุมชนตนเองหรือเครือข่ายใกล้เคียง เพื่อลดการพึ่งตลาดภายนอกแต่เพียงอย่างเดียว

วิสาหกิจชุมชนไม่ได้เกิดขึ้นเพื่อให้ชุมชนแข่งขันกันไปขายของที่เมืองทองธานี แต่ให้เริ่มต้นจัดการชีวิตของตนเองให้ดีก่อนที่จะคิดออกไปสู่ตลาดใหญ่

            จะผลิตอะไร แปรรูปอะไร แยกแยะให้ได้ว่า อะไรเป็นของดีวิเศษห้าดาวที่จะไปแข่งกับคนอื่นจึงเข็นออกไปสู้ ไม่ใช่ทำแชมพู สบู่ น้ำยาล้างาน แล้วก็วิ่งหาตลาด ทั้งๆ ที่ชาวบ้านในชุมชนเองก็ยังไม่ใช้

ตลาดชุมชน ตลาดท้องถิ่นใหญ่มาก แต่ถูกมองข้าม ชาวบ้านจึงก้มหน้าก้มตาหาเงินเพื่อไปซื้อจากร้านค้าอย่างเดียว ทั้งๆ ที่กว่าร้อยละ ๘๐ ที่ตนกินและใช้เป็นอะไรที่ทำเองได้ ผลิตได้ในชุมชน

            การส่งเสริมวิสาหกิจชุมชนจึงไม่ควรเริ่มต้นจากการไปส่งเสริมให้ชาวบ้านผลิตเพื่อไปขาย แต่เป็นการส่งเสริมให้ชาวบ้านเรียนรู้ วิจัยทุนท้องถิ่นให้รอบด้าน วิจัยการบริโภคของตนเอง แล้วดูว่าจะรวมกลุ่มกันทำอะไรเพื่อตอบสนองความต้องการของตนเองก่อนที่จะทำไปขายข้างนอก โดยหลักที่ว่า ลดรายจ่ายเท่ากับเพิ่มรายได้

            ชาวบ้านที่ตำบลท่าข้าม อำเภอหาดใหญ่ จังหวัดสงขลา ทำแผนแม่บทชุมชน ทำข้อมูลแล้วพบว่า น่าจะทำอะไรได้มากมายเพื่อตนเอง แทนที่คิดแต่จะไปซื้อจากตลาด เช่น เครื่องแกง ที่เลิกทำกินกันเองนานแล้ว ซื้อจากตลาดสะดวกสบายกว่า ตำบลท่าข้ามซื้อเครื่องแกงปีหนึ่งหลายแสนบาท

            แม่บ้านกลุ่มหนึ่งจึงรวมกลุ่มกันทำเครื่องแกง อบต.สนับสนุนทุนก้อนหนึ่งเพื่อซื้อเครื่องมือ ชาวบ้านลงหุ้น ทำเครื่องแกงขายให้ชาวบ้านในชุมชนทุกวัน ไม่มีสารกันบูด วัตถุดิบก็ปลูกเอง ทำเอง ปลอดสารเคมี ปลอดภัย ได้เงินใช้ ไม่ต้องไปขายหาดใหญ่ให้เหนื่อย แค่ทำขายกันเองก็เหนื่อยพอแล้ว

            เศรษฐกิจชุมชน เศรษฐกิจท้องถิ่นป็นเศรษฐกิจขนาดใหญ่ เป็นเศรษฐกิจนอกระบบ (informal economy) ที่มีขนาดไม่น้อยกว่าร้อยละ ๓๐ ของเศรษฐกิจทั้งหมด แต่ถูกมองข้าม ทำให้ชาวบ้านกลายเป็นเพียงผู้ผลิตให้ระบบเศรษฐกิจใหญ่ เป็นแรงงานให้โรงงาน และเป็นเพียงผู้หาเงินไปซื้อของจากโรงงาน เป็นผู้ผลิต ผู้ใช้แรงงานและผู้บริโภคเท่านั้น

            โจทย์สำหรับการส่งเสริมาวิสาหกิจชุมชน คือ ทำอย่างไรจึงจะให้เกิดวิสาหกิจชุมชนบนฐานความรู้ ฐานข้อมูล ไม่ใช่มองด้วยตาเปล่าแล้วลงมือทำ ลงทุนเร็วก็เจ๊งเร็วอย่างที่เห็นๆ กัน

            จีนกำลังส่งเสริมเศรษฐกิจฐานรากอย่างจริงจัง ส่งเสริมการผลิตเพื่อการบริโภคในท้องถิ่นให้มากที่สุด ส่งเสริมการรวมกลุ่ม และการสร้างคลัสเตอร์เครือข่ายการผลิต ที่เข้าใจว่า ส่วนหนึ่งจีนได้ไปเรียนรู้มาจากอิตาลี ที่มีต้นแบบของคลัสเตอร์วิสาหกิจขนาดกลาง เล็กไปถึงจิ๋ว

            เมืองไทยก็มีอะไรคล้ายกัน แต่เป็น “ชุมชนโรงงาน” อย่างการผลิตหมอนขิดสามเหลี่ยมที่อำเภอป่าติ้ว จังหวัดยโสธร ที่หมู่บ้านหนึ่งเย็บ หมู่บ้านสองยัด หมู่บ้านสามตรวจสอบและจัดการเตรียมส่งขึ้นรถสิบล้อที่ไปรับหมอนไปจำหน่ายทั่วประเทศ ทั้งหมดเป็นกระบวนการที่จัดการโดยนายทุน

นั่นเป็นหนึ่งในงานวิจัยของมูลนิธิหมู่บ้านเมื่อ ๓๐ ปีก่อน เช่นเดียวกับการผลิตผ้าพื้นเมืองที่นายทุนหลายจังหวัดรวบรวมคนเฒ่าคนแก่ในท้องถิ่น เอาความรู้ภูมิปัญญาเก่าแก่มาถ่ายทอด และใช้แรงงานท้องถิ่นมาผลิตเพื่อตนเองจะได้รวบรวมไปขาย

นั่นเป็นเรื่องเก่า เมื่อ ๓๐ ปีที่แล้ว แต่วันนี้ก็ดูเหมือนยังไม่ได้เปลี่ยนอะไรนัก เพราะไม่มีการพัฒนาคน พัฒนาความรู้ พัฒนาระบบ ไม่มี “คลัสเตอร์วิสาหกิจชุมชน” ไม่มีระบบการจัดการแบบก้าวหน้า

วันนี้เรายังมีแต่กิจกรรมเดี่ยวๆ เหมือนจิ๊กซอที่ต่อกันไม่ติด จึงยังวนเวียนอยู่ในนิยายของการพัฒนา “เพื่อก้าวพ้นนิยายของการพัฒนา เราจะต้องมีระบบเศรษฐกิจที่พึ่งตนเอง” (อมาตยา เซน)