phongphit.com : การสื่อสารคือการพัฒนา

จากฮาร์วาร์ดถึงประชาธิปไตยและการไหว้ครู (17 มิถุนายน 2562) Fb Seri Phongphit

 เจ เค โรว์ลิง ผู้ประพันธ์แฮรี่ พอตเตอร์ ได้รับเชิญไปแสดงสุนทรพจน์ในวันประสาทปริญญาของมหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ด ที่เธอได้รับดุษฎีบัณิตกิตติมศักดิ์ด้วยเมื่อปี 2009 บอกว่า หัวข้อที่เธออยากพูด คือ “อานิสงค์ของความล้มเหลว”

เธอเล่าเรื่องชีวิตของตนเองว่าล้มเหลวจากการเรียนที่มหาวิทยาลัยอย่างไร การแต่งงานที่ล้มเหลว ตกงาน เป็นแม่เลี้ยงเดี่ยวที่อาศัยเงินสวัสดิการของรัฐไปวันๆ ไปนั่งเขียนนวนิยายในร้านกาแฟเวลาพาลูกออกไปเดินเล่น

แม้ว่าเธอจะเคยเป็นโรคซึมเศร้าเพราะความล้มเหลวในชีวิตติดต่อกัน แต่เธอก็บอกว่า อีกด้านหนึ่งก็ทำให้เธอมุ่งมั่นไปกับการเขียนนวนิยาย ที่จะกลายเป็นหนังสือที่ขายดีที่สุดในประวัติศาสตร์ ไม่น้อยกว่า 500 ล้านเล่มทั่วโลก

เจ เค โรว์ลิง เคยทำงานที่องค์การนิรโทษกรรมสากล (Amnesty International) ในฐานะคนแปลสองภาษา เธอเล่าในสุทรพจน์ถึงความทุกข์ทรมานของผู้คนทั่วโลก โดยเฉพาะในประเทศกำลังพัฒนา ที่ร้องขอความช่วยเหลือจากองค์กรนี้ ความรู้สึกต่อความอยุติธรรมทางสังคม เศรษฐกิจและการเมือง มีอิทธิพลต่อการเขียนนวนิยายของเธอด้วยไม่น้อย

เธอพูดเรื่อง “จินตนาการสำคัญกว่าความรู้” เพื่อยืนยันความจริงที่ไอน์ไตน์ได้พูดไว้ เพราะแฮรี่ พอตเตอร์ มาจากจินตนาการอันไม่มีสิ้นสุดของเธอ ก้าวข้ามพรมแดนแห่งความทุกข์ยาก ความล้มเหลว ความเจ็บปวดและความตาย

เธอสอนนักศึกษาโดยอ้างคำกล่าวของนักปราชญ์หลายคน คนหนึ่งเป็นชาวกรีก ชื่อ พลูตาร์ค (Plutarch) ที่มีชีวิตเมื่อ 2,100 ปีก่อน เขาบอกว่า “สิ่งที่เราบรรลุภายใน จะเปลี่ยนแปลงความเป็นจริง” (“What we achieve inwardly will change our reality”) คำที่เธอยืนยันเช่นเดียวกับมหาตมะ คานธี ที่ได้แสดงให้เห็นจากชีวิตของท่าน บารมีที่เกิดจากการเอาชนะตัวเอง สิ่งที่ท่านพูดท่านทำจึงมีพลังให้คนเชื่อและอยากเดินตาม

ในตอนท้ายของสุนทรพจน์ เธอส่งความปรารถนาดีให้ทุกคนประสบความสำเร็จและมีชีวิตที่ดี โดยอ้างคำกล่าวของเซเนกา (Seneca) ปราชญ์โรมันเมื่อสองพันปีก่อนว่า “”ที่สำคัญไม่ใช่ว่าคุณจะอายุยืนยาวเท่าไร แต่คุณมีชีวิตที่ดีเพียงใด” (Not how long you live, but how well you live)

มหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ด บอกว่า “การสำนึกในบุญคุณคน” (หรือความกตัญญูรู้คุณ) เป็นปัจจัยที่ 1 ใน 20 อย่างที่สำคัญที่สุดที่ทำให้คนอยูดีมีสุข

การไหว้ครูเป็นการแสดงออกถึงความกตัญญูรู้คุณครู ไม่ใช่รู้คุณนักการเมือง หรือพรรคการเมือง ที่กำลังเป็นประเด็นที่เมืองไทย พานข้าวตอก ดอกมะเขือ ดอกเข็ม และหญ้าแพรก มีความหมายลึกซึ้งมาก สืบทอดคุณค่าดีงามของประเพณีที่สืบทอดกันมานาน เป็นอะไรที่ไม่ควรเปลี่ยนไปเป็นพานรูปนักการเมือง สัญลักษณ์พรรคการเมือง และอื่นๆ เพื่อเสียดสีประชดประชัน

ในบรรยากาศที่มักอ้าง “ประชาธิปไตย” ในการแสดงออกในประเพณีการไหว้ครู อยากแนะนำให้ครูไปฟังสุทรพจน์ของเจ เค โรว์ลิง และแนะนำให้นักเรียนไปอ่านแฮรี่ พอตเตอร์ จะได้ไม่เพียงแต่ความสนุกสนาน เพราะจินตนาการที่พาก้าวข้ามเขตแดนที่จำกัดของโลกและชีวิต แต่มีบทเรียนดีๆ อีกมากมาย

การอ่านหนังสือ อ่านนวนิยายดีๆ ประเทืองปัญญาเด็กนักเรียน เป็นอีกทางหนึ่งที่สอนเด็กให้คิดเป็น คิดนอกกรอบ แต่อยู่ในกติกาที่เหมาะสม เส้นแบ่งของกาละเทศะ สิ่งที่ควรไม่ควรอยู่ที่ไหน

ให้เด็กได้เรียนรู้ว่า “รูปแบบ เนื้อหา กระบวนการ” นั้นสำคัญทั้ง 3 อย่าง ประชาธิปไตยไม่จำเป็นต้องแปลงพานไหว้ครูเป็นพานไหว้นักการเมือง หรือพรรคการเมือง ครูที่ดีไม่จำเป็นต้องเป็นหัวคะแนนให้พรรคการเมือง แต่จะสอนเด็กให้มีวิจารณาณด้วยการทำกิจกรรมที่หลากหลาย มีโอกาสและวิธีการอื่นๆ อีกมากมายที่ให้เด็กได้เรียนรู้เรื่องประชาธิปไตย เพียงแต่อย่าได้เอาแต่ “รูปแบบ” ที่กลวงๆ ที่มาจากการยุยง ปลุกปั่น หรือการเลียนแบบกันทางโซเชียลมีเดีย จะได้แต่เปลือก กระพี้ประชาธิปไตย

เอาแต่รูปแบบ ไม่สนใจเนื้อหาและกระบวนการประชาธิปไตย ทำให้ได้แต่สมองกลวง นำไปสู่ประชาธิปไตยกลวง

 

ข้อเขียนเรื่อง Gandhi คานธี ลอกมาจากหนังสือ “อ่านชีวิตบนแผ่นฟิล์ม” ที่สำนักพิมพ์พระอาทิตย์จัดพิมพ์เมื่อปี 2547 โดยรวมบทความของผมจำนวน 35 บทที่เขียนลงผู้จัดการออนไลน์ก่อนหน้านั้น ผมได้เขียนเกี่ยวกับหนังดีๆ 35 เรื่อง ไม่ใช่แบบนักวิจารณ์หนัง แต่เขียนเพื่อบอกว่า ผมดูหนังแล้วเห็นอะไร หรือได้บทเรียนชีวิตอะไร

Gandhi เป็นหนังดีที่สุดเรื่องหนึ่งที่ผมได้ดูและประทับใจ ไม่ใช่เพราะหนังเรื่องนี้ได้รับรางวัลอะคาเดมี อะวอร์ด หรืออสการ์ 8 ตัว แต่เพราะเนื้อหาสาระที่ดีมาก

ที่มาของการเขียนเรื่องหนังดังหนังดีนั้น มาจากที่ทางผู้จัดการได้อ่านหนังสือ “สอนลูกให้คิดเป็น” ของผม ที่เป็นจดหมายถึงลูก แนะนำให้ลูกอ่านหนังสือ 10 เล่ม ดูหนัง 10 เรื่อง เลยขอให้ผมเขียนเรื่องหนังลงในผู้จัดการออนไลน์สัปดาห์ละครั้ง หรือรายสะดวก

ในหนังสือ “สอนลูกให้คิดเป็น” ผมได้แนะนำให้ลูกอ่านหนังสือ “ข้าพเจ้าทดลองความจริง” ของท่านมหาตมะ คานธี แต่ไม่ได้แนะนำให้ลูกดูหนังเรื่อง Gandhi จึงได้นำหนังเรื่องนี้มาเขียนในผู้จัดการออนไลน์

หนังสือ “สอนลูกให้คิดเป็น” เป็นวิธีหนึ่งของพ่อสอนลูกผ่านจดหมายถึงลูก โดยแต่ละฉบับจะแนะนำให้ลูกอ่านหนังสือเล่มหนึ่ง หรือดูหนังเรื่องหนึ่ง พร้อมกับวิเคราะห์ว่า หนังสือเล่มนั้น หนังเรื่องนั้นเป็นอย่างไร ทำไมพ่อถึงแนะนำให้ลูกอ่านหรือดู

ผมได้เสนอสำนักพิมพ์ที่พิมพ์หนังสือเกี่ยวกับแม่-ลูก ที่เป็นที่รู้จักดีแห่งหนึ่ง ทางสำนักพิมพ์คงเกรงใจที่จะปฏิเสธทันที บอกว่า ผมไม่ใช่นักเขียนเรื่องครอบครัว เป็นคนเขียนเรื่องการพัฒนา เรื่องสังคมมากกว่า จึงเสนอว่า จะลองนำลงนิตยสารทีละเรื่อง ถ้าคนตอบรับ เมื่อลงแต่ละเรื่องหมดแล้วก็จะรวมเล่ม

ผมได้ตัดสินใจพิมพ์เอง และให้ศูนย์หนังสือจุฬาฯ จัดจำหน่าย ปรากฎว่า คนเขียนเรื่องการพัฒนาก็เขียนหนังสือเรื่องสอนลูกได้ พิมพ์ถึง 8 ครั้ง ละ 3,000 เล่มครับ

ส่วนหนังสือ “อ่านชีวิตบนแผ่นฟิล์ม” พิมพ์เพียงครั้งเดียว ผมตั้งใจว่า จะนำมาตีพิมพ์อีก และ/หรือทำเป็น E-Book ให้คนอ่านฟรี คงอีกไม่นาน เช่นเดียวยกับ “สอนลูกให้คิดเป็น” ที่ยังพอมีเหลืออยู่บ้าง เอาไว้แจกโอกาสสำคัญครับ

 

Gandhi คานธี

 

“ผู้ชายคนเดียวเดินอยู่บนถนนฝุ่นฟุ้ง มีอาวุธแค่ไม้เท้ากับความซื่อสัตย์ ต่อกรกับสหราชอาณาจักร” เป็นคำพูดของชาวอังกฤษที่ปกครองอินเดียพูดถึงคานธี ซึ่งคนอินเดียพร้อมใจกันเรียกว่า “บิดาแห่งชาติ” และเคารพนับถือเป็น “มหาตมะ” (วิญญาณที่ยิ่งใหญ่)

เขาใช้หลักอหิงสานำชาวอินเดียลุกขึ้นต่อสู้กับอำนาจอาณานิคมอย่างอังกฤษ ซึ่งคานธีบอกว่า “คุณทำตัวเป็นนายในบ้านคนอื่น คุณกดขี่เราเพื่อควบคุมเรา ที่สุดพวกคุณต้องไป คุณมีแค่หนึ่งแสน ควบคุมคนอินเดีย 350 ล้านคนไม่ได้หรอกถ้าพวกเขาไม่ร่วมมือด้วย นั่นคือสิ่งที่พวกเราจะทำด้วยความสงบ อหิงสา ไม่ร่วมมือจนกว่าพวกคุณจะจากไป”

นั่นคือสิ่งที่เกิดขึ้นจริงและที่อังกฤษกลัวมากกว่าการใช้กำลังติดอาวุธเสียอีก เพราะนั่นหมายถึงศัตรูที่สู้กันชัดเจน ด้วยยุทธศาสตร์และยุทธวิธีเดียวกัน กฎกติกาเดียวกัน แต่คานธีใช้วิธีอื่น วิธีของเขา ซึ่งดูจะสู้ยาก เขาใช้อหิงสาตอบโต้ความรุนแรง

เขาสอนเรื่องนี้ให้หมอสอนศาสนาชาวอักฤษที่ไปหาและอยากช่วยเขาที่แอฟริกาใต้ว่า “พระเยซูทรงสอนว่า ใครตบแก้มซ้ายให้หันแก้มขวาให้ คงหมายถึงความกล้า เต็มใจยอมรับการทำร้าย ถูกตีหลายครั้งเพื่อให้เห็นว่า เราจะไม่ตอบโต้หรือหลบหลีก แต่เมื่อทำเช่นนั้น บางอย่างในธรรมชาติมนุษย์จะทำให้ความเกลียดของเขาลดลงและความนับถือเพิ่มขึ้น”

มหาตมะคานธีบอกกับนักการเมืองทั้หลายว่า อย่ามัวแต่ตีฝีปากกันอยู่เลย การได้มาซึ่งเอกราชจะต้องทำอะไรมากกว่าการแสดงสุนทรพจน์งดงามแข่งกัน เขาเรียกร้องให้ลงไปยืนอยู่ข้างคนยากคนจน ชาวไร่ชาวนา รับรู้ปัญหาที่แท้จริงของพวกเขา แก้มาจากข้างล่าง ไม่ใช่จากบนเวที

ตอนต้นๆ หลายคนมองว่า อหิงสาเป็นความพ่ายแพ้ ไม่ยอมสู้ คานธีประกาศว่า “ข้าพเจ้าเชื่อในการต่อสู้เสมอ ที่ใดมีความอยุติธรรมเราจะต้องต่อสู้เพื่อเปลี่ยนมัน คำถามมีอยู่ว่า เราต่อสู้เพื่อเปลี่ยนมันหรือเพื่อลงโทษ เราทุกคนเป็นคนบาป ควรให้พระเจ้าเป็นผู้ลงโทษเอง ถ้าเราต้องการเปลี่ยนแปลงจริงๆ มีวิธีอื่นที่ดีกว่าการระเบิดรางรถไฟ หรือใช้มีดดาบฆ่าคน”

ความจริง การต่อสู้แบบอหิงสามองอีกด้านหนึ่งก็ใช่ว่าจะไม่รุนแรง เพียงแต่ความรุนแรงไม่ได้เป็นเป้าหมายหรือวิธีการ เป็นผลตามมาที่บางครั้งหลีกเลี่ยงไม่ได้ เป้าหมายของอหิงสาไม่ใช่บีบบังคับใครเปลี่ยนโดยใช้กำลังและความรุนแรง หากแต่หาทาง “เปลี่ยนใจ” เขา ไม่ใช่ฆ่าเขา

คานธีเป็นนักกฎหมาย จบจากอังกฤษ เขารู้ว่า “ถ้าเราตอบโต้อย่างรุนแรงเรากลายเป็นคนเถื่อน เขาเป็นกฎหมาย เขากลายเป็นคนถูกต้องและเราเป็นคนผิดทันที” เขามีวิธีอื่นที่ดีกว่า เช่นแค่ประกาศว่า จะทำให้คนอินเดียทั่วประเทศหยุดงานทุกอย่างหนึ่งวัน และร่วมกันสวดมนต์ในวันนั้น อังกฤษก็ตัวสั่นแล้ว เพราะถ้าคนอื่นพูดอาจจะไม่น่ากลัวอะไร แต่นี่คานธีเป็นคนประกาศเอง เขาทำได้เพราะมีบารมีที่ชาวอินเดียทั้งประเทศเคารพและติดตาม

เหล่านี้เป็นบางส่วนของ Gandhi (1982) หนังใหญ่ที่ได้รางวัลออสการ์ถึง 8 ตัว หนังอย่างนี้ควรสร้างให้มาก โดยเฉพาะในยุคที่โลกร้อนระอุด้วยไฟแค้นและสงคราม ผู้คนสนใจแต่ว่าจะจัดการกับปัญหาต่างๆ ให้เสร็จไปโดยเร็วได้อย่างไร ไม่ว่าด้วยวิธีใดๆ และที่คว้าได้ไวที่สุดก็ไม่พ้นความรุนแรงแบบ “ตาต่อตา ฟันต่อฟัน”

มหาตมะคานธีเป็นบุคคลที่ยิ่งใหญ่ที่สุดคนหนึ่งของประวัติศาสตร์มนุษยชาติ ยิ่งใหญ่เพราะมีความเชื่อมั่นในหลักอหิงสา หรือการไม่ใช้ความรุนแรงเพื่อแก้ไขปัญหา ท่านไม่ใช่ศาสดาที่เทศน์สอนและมีสำนักส่วนตัว แต่เป็น “ประกาศก” (Prophet) ผู้ประกาศการต่อสู้ด้วยชีวิตของตนเอง ลงไปขลุกกับคนจน ทอผ้าเอง ทำงานทุกอย่างเองในอาศรมหรือชุมชนเล็กๆ ที่ก่อตั้งเพื่อเป็นต้นแบบและเพื่อการเรียนรู้ จนถึงไปเกี่ยวข้องกับการเมือง เป็นสมาชิกพรรคการเมือง แม้จะไม่เคยดำรงตำแหน่งใดๆ แต่มีอิทธิพลอย่างสูงในการก่อตั้งรัฐบาลของอินเดียและปากีสถานหลังจากได้รับเอกราชในปี 1947

ชีวิตของมหาตะมคานธีมีรายละเอียดและความยิ่งใหญ่กว่าในหนังมากนัก ต้องไปอ่านหนังสือ “ข้าพเจ้าทดลองความจริง” อัตชีวประวัติของท่าน และเล่มอื่นๆ เพื่อจะได้เรียนรู้และซึมซับบทเรียนชีวิตของ “วิญญาณที่ยิ่งใหญ่” หรือ ”มหาตมะ” ผู้นี้

เท่าที่ปรากฎสามชั่วโมงเศษของหนังเรื่อง Gandhi ก็พอทำให้ได้สัมผัสกับมหาบุรุษผู้นี้ตั้งแต่เขาไปทำงานเป็นทนายความที่แอฟริกาใต้ ซึ่งมีคนอินเดียอยู่เป็นจำนวนมาก ฉากแรก็ถูกถีบลงรถไฟเพราะไปนั่งชั้นหนึ่ง ซึ่งคนผิวสีไม่มีสิทธิ์ แต่นักกฎหมายหนุ่มจากอังกฤษคิดว่าเขามีเงินซื้อตั๋วได้ก็ต้องนั่งได้ ทำให้ได้บทเรียนอันเจ็บปวดครั้งแรกถึงความไม่เป็ธรรม การกดขี่ทางเชื้อชาติสีผิวในประเทศที่เป็นอาณานิคมของสหราชอาณาจักร

นี่คือจุดเริ่มต้นที่ผลักดันให้คานธีหนุ่มเริ่มการต่อสู้กับกฎหมายไม่เป็นธรรม เช่นเมื่อมีการออกกฎหมายให้คนอินเดียพิมพ์ลายนิ้วมือ ซึ่งคานธีเห็นว่าไม่มีความจำเป็นและเลือกปฏิบัติ เขาบอกว่า “เราจะไม่พิมพ์ลายนิ้วมือ และจะไม่ฆ่าใคร” เขาเรียกร้องให้ชาวอินเดียต่อสู้กับความโกรธแต่ไม่ไปกระตุ้นความโกรธ ต่อสู้กับความรุนแรงแต่ไม่ไปกระตุ้นความรุนแรง เอาหนังสือเดินทางไปเผาทิ้ง แม้จะถูกตีอย่างทารุณก็ยอม

ถ้าอำนาจรัฐจัดการด้วยความรุนแรง “เราจะไม่ตอบโต้ เราจะรับมัน ความเจ็บปวดของเราจะทำให้เขาเห็นความไม่เป็นธรรม เรายอมไม่ได้ เขาอาจจะทารุณกรรมร่างกายผม หักกระดูกผม หรืออาจจะฆ่าผม แต่เขาจะได้ร่างไร้วิญญาณของผมเท่านั้น ไม่ได้วิญญาณผม ไม่มีทางทำให้ผมเชื่อฟังเขาได้”

คานธีกลับไปอินเดียเมื่อปี 1915 อย่างวีรบุรุษ ข่าวคราวการต่อสู้ของเขาที่แอฟริกาใต้เป็นที่รับรู้ทั่วอินเดีย เขาเดินทางไปทั่วประเทศเพื่อสัมผัสกับสภาพและปัญหาชีวิตจริงของชาวบ้าน ได้เห็นความไม่เป็นธรรม การกดขี่ของอำนาจรัฐ อำนาจอาณานิคม

คานธีได้เห็นการเปลี่ยนแปลงที่กำลังเกิดขึ้นที่ส่งผลให้คนไม่มีงานทำยากจนลงไปอีก ที่เคยทอผ้านุ่เองขายเองก็เลิก ไปหาซื้อผ้าจากแมนเชสเตอร์ที่อังกฤษส่งเข้าไปขาย โรงงานต่างๆ ตั้งขึ้นมาทำให้อาชีพชาวบ้านต้องเลิกล้มไป อย่างเคยทำเกลือขายแบบพื้นบ้านก็ต้องเลิกเพราะมีโรงงานเกลือขนาดใหญ่โดยนายทุนอังกฤษ

เขาเห็นความขัดแย้งรุนแรงระหว่างชาวฮินดู มุสลิม ซิกข์ การรบราฆ่าฟันกันตั้งแต่ในหมู่บ้านไปจนถึงพรรคการเมือง และกลุ่มผู้นำชบวนการกอบกู้เอกราช ปัญหาซึ่งยืดเยื้อและไม่หยุดแม้เมื่อได้รับเอกราช และนี่คือประเด็นที่นักล่าอาณานิคมชอบหยิบยกมาอ้างความชอบธรรมในการเข้าครอบครองว่า ต้องการรักษาความสงบเรียบร้อยของบ้านเมือง ถ้าเราไม่มาพวกคุณฆ่ากันตาย เรามาช่วยดูแลจัดระเบียบบ้านเมืองให้เกิดความสงบสุข ข้ออ้างแบบ “อาณานิคม” ที่ไม่เคยเก่า

มหาตมะคานธีตอบว่า “ทุกประเทศมีปัญหาคนกลุ่มน้อย มีปัญหาระหว่างเผ่าพันธุ์ แต่มันเป็นปัญหาของเรา ไม่ใช่ปัญหาของคุณ” คนอังกฤษได้ยินแต่ไม่ฟัง เหมือนมหาอำนาจในปี 2004 ที่บางประเทศอ้างตัวเป็นผู้คอยดูแลระเบียบโลก ต้องการจัดระเบียบโลกใหม่ ก้าวก่ายไปทั่ว

แล้ววันหนึ่งก็เกิดความรุนแรงนองเลือดจนได้ เมื่อนายพลอังกฤษขนกองกำลังไปสังหารหมู่ชาวอินเดียที่รัฐอมริตสาตายไป 1,516 คน บาดเจ็บอีกหลายพันคน โชคดีที่เอารถถังเข้าไปไม่ได้เพราะถนนแคบ ไม่งั้นคงตายมากกว่านี้

แต่อหิงสาก็ไม่ได้ตอบโต้ อย่างที่เห็นในอีกฉากหนึ่งที่ยืนยันหลักปรัชญาของมหาตมะคานธีได้ดีที่สุด คือฉากที่คนอินเดียเดินหน้าเรียงสี่เข้าไปให้เจ้าหน้าที่ฝ่ายอังกฤษตีจนบาดเจ็บหัวร้างข้างแตกเป็นจำนวนนับไม่ถ้วน จนทำให้หลายคนแคลงใจว่า หลักอหิงสาแก้ปัญหาได้จริงหรือ คำถามที่คนจำนวนมากยังค้างคาใจและถามกันจนถึงทุกวันนี้

คำตอบของมหาตมะคานที่พูดในท้ายหนังเรื่องนี้คือ “เมื่อฉันท้อแท้ ฉันจะคิดถึงประวัติศาสตร์ ที่ความจริงและความรักจะเป็นผู้ชนะเสมอ สังคมไม่เคยขาดทรราชและฆาตรกร และระยะหนึ่งดูเหมือนพวกเขาจะอยู่ยงคงกะพันและเป็นผู้ชนะ แต่ท้ายที่สุดก็ไม่รอดสักราย”

ความรุนแรงแบบตาต่อตาฟันต่อฟันทำให้โลกตาบอด มองไม่เห็นทางรอดที่มาจากอหิงสา หลักการที่ต้องเชื่ออย่างหนักแน่นมั่นคง และปฏิบัติด้วยจิตวิญญาณแบบคานธี (Gandhian Sprit) แม้จะไม่มี “วิญญาณยิ่งใหญ่” (Great Soul) เท่าท่านก็ตาม

(Gandhi ภาพยนต์ความยาว 183 นาที โดยผู้กำกับ Richard Attenborough แสดงโดย Ben Kingsley, Candice Bergen, Edward Fox และอื่นๆ ได้รับรางวัลออสการ์ 8 ตัว ภาพยนต์ยอดเยี่ยม ผู้กำกับ ดารานำชาย บทภาพยนต์ และอื่นๆ )

สยามรัฐรายวัน ๑๒ มิถุนายน ๒๕๖๒

ระยะนี้มีผู้พูดคำว่า “ความจริง” กันมาก “ความจริง คือ ความจริง” (หวย ๓๐ ล้าน) “นายกรัฐมนตรีแห่งความเป็นจริง” ที่ประกาศว่า “เราต้องเอาชนะความเกลียดด้วยความจริงและความรัก” (ธนาธร จึงรุ่งเรืองกิจ) และ การอ้างหนังสือ “ข้าพเจ้าทดลองความจริง” เรื่อง “บาป ๗ ประการ” หนึ่งในนั้นคือ “เล่นการเมืองโดยไม่มีหลักการ” ของท่านมหาตมะ คานธี (อภิสิทธิ์ เวชชาชีวะ)

          “ความจริง ความดี ความงาม” คือ รากฐานของสังคมไม่ว่าในอารยธรรมตะวันตกหรือตะวันออก เป็นคุณธรรม ๓ ประการ มาตรฐานของคุณภาพชีวิตที่ดี ที่เราพูดกันว่า “ถูกต้อง-ดี-งาม”

          มหาตมะ คานธี เป็นหนึ่งใน “บุคคลแห่งศตวรรษที่ ๒๐” ที่ชาวอินเดียยกย่องเป็นบิดาแห่งชาติ ชื่อของท่านเป็นเครื่องหมายของคนดีมีคุณธรรม คนซื่อ คนจริงใจ คนเรียบง่าย ผู้นำที่ยึดหลักอหิงสา การต่อสู้ที่ไม่ใช้ความรุนแรง สู้ด้วยหัวใจ ความอดทน ยืนหยัดในความถูกต้อง ไม่ร่วมมือกับอำนาจที่ไม่เป็นธรรม

ปกติคนตะวันออกไม่เขียนอัตชีวประวัติ ท่านเขียน แต่ไม่ได้ต้องการอวดอ้าง ด้วยมั่นใจในวิถีปฏิบัติของตน และต้องการให้ชีวิตของท่านเป็นบทเรียนให้พี่น้องชาวอินเดีย

อย่างที่ท่านสอนนักการเมืองอินเดีย โดยเล่าเรื่องจากมหาภารตะ เมื่ออรชุนจะออกรบก็เกิดความลังเล เพราะต้องออกไปรบกับพี่น้อง พระกฤษณะทรงแปลงเป็นสารถีรถม้าของอรชุน ได้พูดกับอรชุนเป็นเวลานาน สอนว่า อย่าได้คิดแต่ว่าจะชนะถึงรบ แต่ให้ไปรบเพราะเป็นหน้าที่ อรชุนตัดสินใจออกรบ คำพูด-คำสอนของพระกฤษณะนั้นคือ “ภควัตคีตา” มหาคัมภีร์ของฮินดู

มหาตมะ คานธีสอนนักการมืองอินเดียว่า อย่าได้คิดทำอะไรเพียงเพราะจะชนะ จะได้ แต่ให้ทำเพราะเป็นหน้าที่ที่ เพราะเป็นสิ่งที่ “ถูกต้อง-ดี-งาม”

ท่านสอนว่า การแสวงหาสัจธรรมแห่งชีวิตต้องกระทำโดยการเรียนไม่รู้จบ และต้องทำงานเพื่อรับใช้สังคม เพราะนั่นคือการพัฒนาตนไปสู่ความสมบูรณ์ คือการบรรลุธรรม การค้นพบตัวเอง (self-realization)

โลกยกย่องมหาตมะ คานธีไม่ใช่เพราะท่านได้มีส่วนสำคัญในการเรียกร้องเอกราชของอินเดียและชัยชนะเหนืออังกฤษเท่านั้น แต่เป็นเพราะชัยชนะเหนือ “ตัวเอง” ของท่าน นั่นคือที่มาของบารมีที่ยิ่งใหญ่ ที่รวมพลังแผ่นดินอินเดียเข้าด้วยกันจนสามารถได้เอกราชคืนมา

นั่นคือที่มาของ “อหิงสา” และ “สัตยาเคราะห์” หรือ “พลังแห่งสัจจะ” (truth force) อันเป็นการขัดขืนแบบนิ่งเฉย (passive resistance)

            การอดอาหารเป็นวิธีการหรือเครื่องมือสำคัญของอหิงสา ท่านสอนว่า “การอดอาหารจะช่วยกำจัดกิเลสราคะของสัตว์ที่มีในตัวเราได้ก็ต่อเมื่อเราอดอาหารพร้อมด้วยการตั้งปณิธานอันแนวแน่ว่า เราจะควบคุมตัวเราเองให้ได้” ผู้ที่อดอาหารแต่ยังเต็มไปด้วยความโกรธ เกลียด เคียดแค้นในใจ ย่อมไม่ได้อานิสงค์ของการอดนั้น

            “ผู้มีร่างกาย เมื่อเว้นอาหาร คือสิ่งที่รู้สึกด้วยอินทรีย์แล้ว อารมณ์ทั้งหลายย่อมจืดจางลง แต่ความหื่นกระหายนั้นยังมีอยู่ แต่เมื่อประสบปรมัตถธรรม ความหื่นกระหายจึงจะดับสนิท”

            มหาตมะ คานธี เห็นว่า “อารยธรรมตะวันตกผิดกับอารยธรรมตะวันออก เพราะอารยธรรมของชาวตะวันตกตั้งอยู่บนฐานของการใช้กำลัง”

            หลักอหิงสาเป็นปรัชญาที่มีความซับซ้อน เป็นอะไรที่มากไปกว่าการไม่ใช้ความรุนแรง เพราะการไม่ใช้ความรุนแรงบางครั้งอาจจะสร้างความรุนแรงมากกว่าการใช้ความรุนแรงโดยตรงเสียอีก ถ้าจะเข้าใจเรื่องนี้ควรไปอ่านหนังสือ “ข้าพเจ้าทดลองความจริง” ให้จบอย่างตั้งใจ

            หนังสือเล่มนี้พิมพ์ครั้งแรกโดย “คณะกรรมการศาสนาเพื่อการพัฒนา” ซึ่งผมมีส่วนในการก่อตั้งร่วมกับอาจารย์สุลักษณ์ ศิวรักษ์ และผู้นำศาสนาพุทธ-คริสต์อีกจำนวนหนึ่ง ตีพิมพ์เมื่อปี ๒๕๒๕ โอกาส ๒๐๐ ปีรัตนโกสินทร์ เป็นหนังสือขนาด ๘ หน้ายก หนา ๗๑๓ หน้า ที่อาจารย์กรุณา และอาจารย์เรืองอุไร กุศลาศัย ได้แปลด้วยภาษาที่งดงาม (พิมพ์อีกเมื่อปี 2010 โดยมูลนิธิโกมลคีมทอง ซื้อได้ทางซีเอ็ด)

            อาจารย์กรุณาไปเรียนที่อินเดียจนแตกฉานทั้งภาษาบาลี สันสกฤต ฮินดี และอังกฤษ ได้ไปศึกษาที่ศานตินิเกตัน สถาบันอันลือชื่อของรพินทรนาท ฐากูร ปราชญ์ผู้ยิ่งใหญ่-คุรุเทพ ที่ได้รางวัลโนเบลสาขาวรรณกรรม ซึ่งท่านก็ได้รู้จัก รวมทั้งได้พบท่านบัณฑิตยวาหะราล เนห์รู นายกรัฐมนตรีคนแรกของอินเดีย

            ท่านติดคุกที่อินดีย ๔ ปี เพราะไทยประกาศสงครามกับพันธมิตร ถูกส่งกลับเมืองไทยทางเรือมาถึงสิงคโปร์ เดินเท้าจากสิงคโปร์กลับเมืองไทย ติดคุกในข้อคอมมิวนิสต์ในยุคเผด็จการครองเมือง ๑๐ ปี ท่านใช้เวลาในคุกแปล “ข้าพเจ้าทดลองความจริง” “มหาภารตะ” และ “คีตาญชลี” ของรพินทรนาท ฐากูรและเล่มอื่นๆ

            อาจารย์กรุณาเป็นผู้ใหญ่ที่ผมโชคดีที่ได้รู้จักและเคารพนับถือมาก ท่านอ้างอิงคำสอนของมหาตมะ คานธีใน “ข้าพเจ้าทดลองความจริง” เพื่อ “สอน” แบบเตือนและให้กำลังใจผมว่า

            “การที่จะให้คนส่วนใหญ่ลงมือทำอะไรสักอย่างนั้นเป็นเรื่องที่ต้องใช้ความอดทนเป็นอย่างยิ่ง เพราะผู้ที่ต้องการจะปฏิรูปสังคมจะมีความกระตือรือร้นมากเป็นพิเศษ แต่สังคมเองจะไม่รู้สึกมีความกระตือรือร้นเช่นนั้นเลย สิ่งที่ผู้ปฏิรูปสังคมจะได้รับตอบแทนจากสังคมก็คือ การขัดขวาง ความชิงชัง และแม้แต่การประหัตประหารอย่างเอาเป็นเอาตาย” (หน้า ๓๒๓)

            ท่านมหาตมะคานธีถูกยิงถึงแก่อสัญกรรมเมื่ออายุ ๗๘ ปี ปีนี้นับเป็นปีที่ ๑๕๐ แห่งชาตะกาลของท่าน ขอร่วมรำลึกถึง “มหาตมะ” ซึ่งแปลว่า “ผู้มีจิตใจที่ยิ่งใหญ่” ผู้นำอหิงสาของมนุษยชาติผู้นี้