phongphit.com : การสื่อสารคือการพัฒนา

สยามรัฐรายวัน ๑๑ เมษายน ๒๕๖๑

โรงแรมอามันดารี อยู่ที่เมืองอูบุด เกาะบาหลี ประเทศอินโดนีเซีย ค่าที่พักคืนหนึ่งประมาณ 30,000 บาท ที่พักเต็มตลอดปี เขาจำลองหมู่บ้านบาหลีมาไว้ที่นั่น ที่นักท่องเที่ยวบางคนบอกว่า คือสวรรค์บนดิน

                ผู้บริหารโรงแรมห้ามพนักงานบอกนักท่องเที่ยวที่มาพักว่า ไม่ไกลจากนั้นมีหมู่บ้านบาหลีของจริง มีที่พักโฮมสเตย์ราคาเพียง 300 บาท ถ้าบอกแขกจะถูกไล่ออก

                นั่นคือที่มาหรือต้นแบบของโรงแรมโฟร์ซีซั่นที่แม่ริม เชียงใหม่ ที่ยกหมู่บ้านไทยไปไว้บนเนินเล็กๆ อยู่ท่ามกลางทุ่งนาป่าเขา คนที่เอาแนวคิดนี้มาเป็นฝรั่งเจ้าของพิซซ่าคัมปานี โรงแรมแมรีออท ไมเนอร์กรุ๊ป ที่ถูกหัวเราะเยาะตอนแรกว่า เป็นความคิดประหลาด ไม่น่าจะไปรอด

                แต่โรงแรมแห่งนี้ที่ราคาก็ไม่น้อยกว่า 30,000 บาทต่อคืนเต็มตลอดปี มีนาข้าว มีธรรมชาติแวดล้อมที่นำเอาวัชพืชธรรมดาไม่มีราคามาตกแต่งให้ดู “เป็นธรรมชาติ” เติมเต็มความฝันของผู้คนวันนี้ที่โหยหาธรรมชาติ เหมือนหนังฟอเรสท์ กัมป์ ที่สร้างความฝันเสมือนจริงให้คนอเมริกันที่โหยหาไอดอล

                ศาสตราจารย์กุนเธอร์ ฟัลติน คนเขียนหนังสือ “ความคิดมีค่ากว่าเงิน” เป็นคนเล่าเรื่องโรงแรมอามันดารี และเป็นคนพาผมไปนั่งกินกาแฟที่โรงแรมโฟร์ซีซั่นหลายปีก่อน (ตอนนั้นมีชื่อว่าเดอะ รีเจ้นท์แม่ริม) มองลงไปยังทุ่งนา เขาบอกว่า “อยากให้ยูพาผู้นำชุมชนมาดูงานที่นี่ จะได้เห็นว่า ที่บ้านเขาสวยกว่ามาก”

                เขาบอกว่าอาจจะไม่สวยกว่าในแง่ของการประดับตกแต่ง แต่เป็นธรรมชาติมากกว่า และสำหรับฝรั่งอย่างเขา เป็นอะไรที่ “สวยและมีคุณค่า” มากกว่า

                เขาบอกว่า เสน่ห์หมู่บ้านไทยไม่ได้อยู่ที่ทุ่งนาป่าเขาอย่างเดียว แต่อยู่ที่ คน ชุมชน วิถีชีวิต ประเพณี วัฒนธรรม คือ ความสัมพันธ์ของผู้คน คนกับคน คนกับธรรมชาติ คนกับสิ่งเหนือธรรมชาติ เป็นอะไรที่ขาดหายไปชีวิตของฝรั่ง

                นักท่องเที่ยวไม่มีทางเลือกมากนัก ถ้าไม่ไปกับทัวร์ที่พาไปตามสถานที่ท่องเที่ยว ขึ้นลงรถบัสรถตู้ไปดูไปชมโน่นนี่นั่นแบบผิวเผินและไปซื้อของ ไม่มีโอกาสได้สัมผัสกับ “ชีวิตจริง” ของคนไทยเลย

                “ความสัมพันธ์” และ “ความเป็นธรรมชาติ” คือ สิ่งที่หายไปในชีวิตของฝรั่งนักท่องเที่ยว พวกเขาอยากเล่นกับหมา กับแมวในหมู่บ้าน อยากได้ยินเสียงไก่ขัน นกร้อง อยากไปวัดไม่เพียงแต่ไปดูๆ แล้วก็ถูกเรียกไปขึ้นรถ แต่อยากมีเวลาคุยกับพระบ้าง ไปทำสมาธิบ้าง ไปทาสีกำแพงวัดให้ด้วยบางวันก็ยังได้

                เขาอยากไปร่วมกิจกรรมต่างๆ ของชุมชน ไปร่วมพิธีกรรม ประเพณี งานบุญ อยากไปลองดำนา เกี่ยวข้าว ไปคุยกับครูกับเด็กที่โรงเรียน ไปดูว่าเขาเรียนกันอย่างไร ไปเล่าให้เด็กฟังว่าบ้านเขาเป็นอย่างไร เด็กๆ เป็นอย่างไร กินอยู่อย่างไร แลกเปลี่ยนกัน เป็นปฏิสัมพันธ์ที่มีชีวิต

                เขาบอกว่า ที่บาหลีมีตัวอย่างของการทำโฮมสเตย์ที่เหมาะกับฝรั่ง ส่วนใหญ่คงไม่อยากพักในบ้านร่วมกับครอบครัวชาวบ้าน อยากอยู่แยกเป็นส่วนตัว แต่ยังอยู่ในบริเวณบ้านของเจ้าของ ฝรั่งลงทุนสร้างบ้านพักให้หลังเล็กๆ ราคาไม่แพง โดยขอมาพักฟรีปีละ 4-6 สัปดาห์ ตัวเองหรือเพื่อนๆ เวลาที่เหลือเจ้าของบ้านให้คนอื่นมาพักและเก็บค่าที่พักได้

                ดร.ฟัลตินรู้จักเมืองไทยมา ๔๐ ปี แต่งงานกับคนไทย มีบ้านที่เชียงใหม่ ไปๆ มาๆ เพราะยังเป็นอาจารย์ที่มหาวิทยาลัยเบอร์ลิน เขาบอกว่า โฮมสเตย์แบบที่ฝรั่งอยากพักอาจคนละอย่างกับที่คนไทยหรือนักท่องเที่ยวเอเชียต้องการ

                เขาเน้นการท่องเที่ยวที่เป็น “ทางเลือก” ที่มีคุณค่าให้ทั้งนักท่องเที่ยวและชุมชน ไม่ใช่ท่องเที่ยวกระแสหลัก ท่องเที่ยวหมู่ (mass tourism) ที่ไม่ได้ให้ทางเลือกอะไรกับนักท่องเที่ยวนอกจากสถานที่ท่องเที่ยวหลัก และวีธีการจัดการท่องเที่ยวแบบเดิมๆ พาไปดูโชว์ ไปดูของ “ปลอมๆ”

                การท่องเที่ยวทางเลือกอาจเป็นทางรอดของชุมชนก็เป็นได้ เขายกตัวอย่างประเทศสวิตเซอร์แลนด์หลังสงครามโลกครั้งที่สอง ชาวนาที่มีบ้านอยู่ตามภูเขากำลังคิดจะทุบทิ้งบ้านเก่าๆ ขายที่ดินไปอยู่ในเมือง เพราะการเกษตรไม่มีอนาคต มีนักท่องเที่ยวทักว่า อย่าทำเลย เอาไว้แบบเดิม ปรับให้คนมาพักจะดีกว่า

                นั่นคือที่มาของรายได้หลักของชาวนาสวิสวันนี้ ที่ไม่ได้มาจากการเกษตร แต่มาจากการท่องเที่ยว คนไปเที่ยวทั้งหน้าร้อนและหน้าหนาว ไม่ได้เพียงไปสัมผัสกับธรรมชาติสวยงาม แต่ได้พบปะกับชาวบ้าน วิถีชีวิตแบบเดิม ได้ลองรีดนมวัว เห็นการทำขนมนมเนย อาหารท้องถิ่น ที่ขายนักท่องเที่ยว

                ทุกอย่างอยู่ที่การจัดการ “ทุน” ท้องถิ่นให้ตอบสนองความฝันของผู้มาเยือนให้มากที่สุด พวกเขาไม่ได้ต้องการแค่มาดูมาเห็น แต่ต้องการมารู้จัก มาสัมพันธ์กับคน กับชุมชน เช่นเดียวกับคนใน “มองท์ ลีโอแนส์” ภาคใต้ของฝรั่งเศสที่จัดการต้อนรับแขกในวันหยุดสุดสัปดาห์โดยสหกรณ์อย่างได้ผล

      ที่นั่น คนไปเที่ยวพักผ่อนได้ออกจากความจำเจของเมืองใหญ่ไปอยู่ใกล้ธรรมชาติ ได้กินอาหารจากฝีมือแม่บ้านที่เก่งที่สุดของท้องถิ่น ได้พูดคุยกับผู้คนอย่างเป็นกันเอง ได้ซื้อข้าวของ ผักผลไม้ ขนมนมเนยติดมือกลับบ้าน ที่นั่นชุมชนร่วมมือร่วมแรงกันจัดการเป็น “เจ้าภาพ” ที่ดี

     ปัญหาบ้านเราคือไม่ได้มีการช่วยพัฒานาคน พัฒนาระบบเพื่อให้มีการบริหารจัดการที่ดี ซึ่งจะต้องมาจากความรู้ความเข้าใจธรรมชาติของคนที่มาเที่ยว ความฝันของพวกเขา และตอบสนองความฝันนั้นด้วยทุนท้องถิ่นที่ผ่านการถอดรหัส ให้ผู้มาเยือนเข้าถึงคุณค่าที่ลึกลงไป ไม่ใช่สัมผัสได้แต่เปลือกนอก

    การส่งเสริมการท่องเที่ยวชุมชนมักเอาแนวคิดของการท่องเที่ยวกระแสหลักไปใช้ มุ่งแต่จะ “ขายของ” ขายวัฒนธรรมแบบ “เด็ดยอดภูมิปัญญา” คิดถึงแต่มูลค่าโดยเข้าไม่ถึงคุณค่าและจิตวิญญาณ

   การท่องเที่ยวแบบนั้นจะได้แค่ไป “เที่ยวหมู่บ้าน” แบบผิวเผิน เพียงเพราะเป็น “กระแส” เท่านั้น ไม่ได้ไปสัมผัสจิตวิญญาณอันเป็นเสน่ห์ที่เป็นคุณค่าอันล้ำลึกของชุมชน

สยามรัฐรายวัน 4 เมษายน 2561

หกสิบปีของความทันสมัยที่ไม่พัฒนาของไทยน่าจะแบ่งได้เป็น ๓ ยุค ๒๐ ปีแรก (๒๕๐๑-๒๕๒๑) เราทำลายป่าไปจากร้อยละ ๖๐ เหลือเพียงไม่ถึงครึ่ง ยุคที่รัฐบาลประกาศว่า “คนขยันย่อมหักร้างถางป่าเพื่อทำการเพาะปลูก” แต่ความจริง “นายทุน” ทำลายป่ามากกว่าชาวบ้าน นายทุนรวยขึ้น ชาวบ้านจนลง ป่าหมด

            ยุคที่สอง (๒๕๒๑-๒๕๔๑) ชุมชนล่มสลายไปจนฟองสบู่ประเทศแตก ตอนแรกก็ดูเหมือนโชติช่วงชัชวาลด้วยน้ำมันและก๊าซในอ่าวไทยและอีสเทิร์นซีบอร์ด ขยายไปเปลี่ยนสนามรบเป็นสนามการค้าในช่วง ทศวรรษ ๒๕๓๐-๒๕๔๐ ที่เติบโตสุดขีด จีดีพีสองหลักจนเกิดวิกฤติต้มยำกุ้งในที่สุด

            ยุคที่สาม (๒๕๔๑-๒๕๖๑) ชุมชนกับธรรมชาติสิ่งแวดล้อมถูกถล่มซ้ำในนามการท่องเที่ยว ที่ยินดีต้อนรับทุกคนแบบไร้ขีดจำกัด ไร้เงื่อนไข ขอให้มามากๆ เห็นตัวเลขเพิ่มขึ้นทุกปีแล้วดีใจ ขายอะไรก็ขายหมด รวมถึง “วัฒนธรรม” ธรรมชาติ อากาศดี วิถีชุมชน

            เป็นนโยบายที่เน้นการเติบโตทางเศรษฐกิจบนโศกนาฎกรรมทางสังคม โดยไม่ได้สนใจฟังสิ่งที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่รัชกาลที่ ๙ ทรงมีพระราชดำรัสไว้ตั้งแต่ปี ๒๕๑๗ ว่า

“หากมุ่งแต่จะทุ่มเทสร้างความเจริญยกเศรษฐกิจขึ้นให้รวดเร็วแต่ประการเดียวโดยไม่ให้แผนปฏิบัติการที่สัมพันธ์กับสภาวะของประเทศและของประชาชนสอดคล้องด้วย ก็จะเกิดความไม่สมดุลในเรื่องต่างๆ ขึ้น ซึ่งอาจกลายเป็นความยุ่งยากล้มเหลวไปในที่สุด”

            ยุคที่หนึ่งและที่สองชุมชนได้รับการส่งเสริมให้ปลูกพืชเศรษฐกิจ เป็นนิยายของการพัฒนาที่สัญญาว่า “พรุ่งนี้รวย” แต่ชาวบ้านก็ยังยากจนเป็นหนี้เป็นสิน ไม่ว่าจะปลูกข้าว ปอ มันสำปะหลัง มะม่วงหิมพานต์ สบู่ดำ และอื่นๆ มาถึงอ้อยและยางพาราโดยเฉพาะที่ภาคอีสาน นี่ก็ส่วนหนึ่งที่ทำให้ป่าหมด

            เมื่อโลกเปลี่ยน โลกหมุนกลับ คนกลับไปหาธรรมชาติ โหยหาสิ่งที่ขาดหาย ที่ตนเองได้ทำลาย ก็พบว่าไม่มีอะไรเป็นธรรมชาติเท่ากับชุมชนหมู่บ้าน เพราะแม้จะเปลี่ยนไป แต่ก็ยังได้กลิ่นอายและร่องรอยของธรรมชาติ ประเพณี วิถีดั้งเดิมอยู่พอสมควร

            ท่องเที่ยวชุมชนจึงถูกโปรโมตอย่างดุดัน เป็นท่องเที่ยวเกษตร ท่องเที่ยวนิเวศ ท่องเที่ยววิถีไทย ไปสัมผัสชีวิตชาวบ้าน อากาศบริสุทธิ์ ผักพื้นบ้านอาหารพื้นเมือง ผ้าทอมือ ย้อมสีธรรมชาติ หัตถกรรม

            เสน่ห์ของชุมชนดึงดูดคนเมืองให้ออกไปชนบท จากความจำเจและมลพิษ ตลาดน้ำชุมชนจึงเกิดขึ้นเกลื่อนกลาด แต่ที่สุดก็เหลืออยู่เพียงไม่กี่แห่งอย่างอัมพวา สามชุก เชียงคาน ตลาดไฮโซในกรุงเทพ

            การท่องเที่ยวโปรโมตโดยททท.และจังหวัด ทำให้เกิดปัญหาความเสื่อมสลายของธรรมชาติและชุมชน อย่างกรณีเกาะสิมิลันในอันดามัน และชุมชนคีรีวงที่นครศรีธรรมราช เป็นตัวอย่างล่าสุด ก่อนนี้ต้องไปดูที่พัทยา ภูเก็ต เกาะสมุย เกาะเสม็ด เกาะช้าง เกาะทั้งหลายและชายทะเล

            ความเสื่อมสลายและปัญหาเหล่านี้เป็นผลของแนวทางการส่งเสริมการท่องเที่ยวแบบเอาเงินนำหน้าปัญญาตามหลังแท้ ๆ อ้างว่าเพื่อเกระจายรายได้ แต่ไปทำลายสิ่งแวดล้อมและวิถีชุมชน แบบแลกกันไม่คุ้ม

            หน่วยงานของรัฐพยายามทุกวิถีทางที่จะสร้างเสน่ห์ จุดดึงดูดนักท่องเที่ยวให้ไปชุมชนหมู่บ้านจังหวัดของตน คิดแบบแยกส่งน โดยไม่มองภาพรวมของการพัฒนา ไม่สร้างคนสร้างระบบที่จะทำให้ชุมชนมีภูมิคุ้มกัน ไม่ได้รับผลกระทบทางลบจากการท่องเที่ยว ใครอยากทำอะไรก็ทำไป

            การกระจายรายได้จำกัดอยู่เพียงไม่กี่ครัวเรือนของผู้นำชุมชนและพรรคพวก จำนวนนักท่องเที่ยวมากเกินไปในพื้นที่ที่ละเอียดอ่อน ซึ่งมีวิธีการมากมายที่ททท.และหน่วยงานต่างๆ เข้าใจดี รู้ว่าจะทำอย่างไร แต่ไม่ทำเพราะต้องการตัวเลข

            ที่ภาคใต้ของประเทศฝรั่งเศส ใกล้เมืองลีอองและแซงเอเตียน มีภูมิประเทศสวยงาม มีชุมบนหมู่บ้านแถบนั้นที่มีประเพณีวิถีชุมชน คนจากเมืองใหญ่พากันออกไปเที่ยววันสุดสัปดาห์ สหกรณ์และกลุ่มแม่บ้านก็รวมตัวกันทำร้านอาหารขึ้นมาพิเศษเฉพาะกิจ ทำอาหารอร่อยของท้องถิ่นเพื่อรับนักท่องเที่ยว

มีอะไรดีๆ ก็นำออกมาขาย มีการบริหารจัดการโดยสหกรณ์ องค์กรชุมชน ทุกคนมีส่วนได้ การท่องเที่ยวแบบนี้ไม่มีปัญหาผลกระทบ เพราะชุมชนท้องถิ่นตั้งรับเป็น ร่วมมือกันจัดการทุกอย่าง เป็นเจ้าภาพเอง ไม่มีราชการ นายทุนหรือบริษัททัวร์ไหนเข้าไปยุ่ง

            ที่เมืองไทย มีชาวบ้าน กลุ่มชาวบ้านที่ทำอะไรสำเร็จ มีคนไปดูงานกันมาก บางแห่งไปเกือบทุกวัน แรกๆ ก็มีผลกระทบ ไม่เป็นอันทำมาหากิน แต่ที่สุดก็ปรับตัวได้ ทำให้คนมา-คนอยู่ก็ได้ประโยชน์ เจ้าของพื้นที่ไม่ได้เสียเวลาทำมาหากิน ได้ผลตอบแทนจากค่าวิทยากร ค่าอาหารเครื่องดื่ม ได้ขายผลผลิต

            ที่ใดที่พบว่ามีการไปดูงานแบบละเลงงบประมาณปลายปีก็ประกาศปิดรับคนดูงานในเดือนกรกฎา-สิงหา เพราะคนไปไม่ได้เรียนรู้ ไปดูชั่วโมงเดียวกลับ ไม่มีประโยชน์อะไร ทำข้าวของเขาเสียหายอีกต่างหาก

            ชุมชนไม่ควรปฏิเสธการท่องเที่ยว แต่ควรปฏิเสธนโยบายรัฐที่ต้องการแต่ “ตัวเลข” ไม่ช่วยพัฒนาคน พัฒนาระบบ ชอบไปสั่งการ ไปครอบงำ ชุมชนต้องตั้งรับให้ดีกับบริษัทัวร์ทั้งหลายที่เอาชุมชนไปขาย สถาบันอุดมศึกษาที่เข้าไปเอาข้อมูลจากชาวบ้านอ้างว่าเพื่องานวิจัยโดยไม่ได้ช่วยอะไรเลย

            แต่อย่างว่า ชุมชนอ่อนแอและถูกทำลายไปจนไม่รู้จะเอาอะไรไปต่อรองต่อกรกับรัฐและนายทุนได้ ร้านค้าโชห่วยก็ใกล้จะเจ๊งหมดแล้ว เหลือรถขายผักผลไม้ขายกับข้าว เขายังเอาห้างสรรพสินค้าใส่รถกระบะไปแข่ง แล้วชาวบ้านคนยากคนจนจะเหลืออะไร

สยามรัฐรายวัน 28 มีนาคม 2561

ดร.ปรีชา อุยตระกูลและอาจารย์กนก โตสุรัตย์ จากวิทยาลัยครูนครราชสีมาเมื่อ 30 กว่าปีก่อน ได้วิจัยเรื่องราวของ “ชาวบน” หรือ “เนียะกุร” ที่บ้านน้ำลาด อำเภอเทพสถิต จังหวัดนครราชสีมา พบว่าเป็นชนเผ่าตระกูญมอญเขมรเล็กๆ เผ่าหนึ่งที่ยังเหลืออยู่ พวกเขาหนีขึ้นไปอยู่บนที่สูงเพื่อความอยู่รอด รอดจากอำนาจรัฐ จาก “คนไทย” ที่เอาเปรียบ กดขี่พวกเขา

            คุณพรพิไล เลิศวิชาและคณะจากมูลนิธิหมู่บ้านเมื่อ 30 ปีก่อน ไปวิจัยชุมชนคีรีวง อำเภอลานสกา จังหวัดนครศรีธรรมราช พบจากคำบอกเล่าของชุมชนคนเฒ่าคนแก่และพงศาวดารว่า พวกเขาเป็นไพร่หนีนายไม่ไปรบไทรบุรี หนีไปอยู่ในหุบเขาหลวงที่ทางการตามเข้าไปไม่ได้ เพิ่งออกมาสู่สังคมภายนอกเมื่อปี 2505 หลังจากเกิดวาตภัยแหลมตะลุมพุก

            เจมส์ ซี สก็อต ศาสตราจารย์ด้านรัฐศาสตร์แห่งมหาวิทยาลัยเยล ผู้มีชื่อเสียงจากงานวิจัยที่รัฐเคดะห์หรือไทรบุรีในอดีต เขียนหนังสือชื่อ “อาวุธคนยาก” เป็นการต่อต้านอำนาจรัฐของคนยากคนจนในรูปแบบต่างๆ ที่เขาได้เรียนรู้จากสองสามปีที่ไปฝังตัวอยู่ในหมู่บ้านที่นั่น

            เขาได้เขียนหนังสืออีกเล่มหนึ่งเมื่อไม่กี่ปีมานี้ชื่อว่า ศิลปะในการไม่ถูกปกครอง (The Art of Non-being Governed) พูดถึง “ชาวเขา” กว่า 100 ล้านคนในอาศํยอยู่ในไทย ลาว เวียดนาม กัมพูชา พม่า ทางใต้ของจีนและทางตะวันออกเฉียงเหนือของอินเดีย เป็นมุมมองอีกด้านเกี่ยวกับชาวเขาชาวดอย

            อาจารย์สก็อตบอกว่า คนเหล่านี้ไม่ใช่คนป่า คนโง่เขลาด้อยพัฒนา แต่เป็นคนที่เคยอยู่ในรัฐบนพื้นราบหรือในหุบเขามาก่อน แต่ได้หนีรัฐขึ้นไปอยู่ที่สูงเพื่อหนีการเป็นทหาร การเป็นทาส การใช้แรงงาน การเสียภาษีเป็นข้าวของเงินทอง รวมไปถึงหนีความอดอยากและโรคภัยไข้เจ็บ

            ชาวเขาชาวดอยมากมายหลายเผ่าพันธุ์เหล่านี้เป็น “คนไร้รัฐ” (non-state people) ที่อาศํยอยู่ใน “เขตเงา” (shadow zone) ด้วยความสมัครใจเพื่อหนีการปกครองและครอบงำของรัฐ ที่พยายามให้คนอยู่รวมกันในพื้นที่แคบๆ เพื่อการควบคุม เพื่อการใช้แรงงาน การเพาะปลูกข้าว การนำข้าวส่วนเกินจากการบริโภคในครัวเรือนมาไว้เป็นเสบียงสำหรับคนที่ไม่ปลูกข้าว สำหรับทหารยามศึกสงคราม

            ไปรบชนะก็กวาดต้อนคนจากลาว เขมร เวียดนาม มอญ พม่า เข้ามาเพื่อเป็นแรงงาน ให้มาอยู่ใกล้ๆ กัน ทำนาเสร็จจะได้ขนข้าวมารวมกันได้ง่าย เพราะยิ่งไกลยิ่งลำบากและควบคุมยาก

            การอยู่ใกล้กันในพื้นที่จำกัดทำให้เกิดโรคระบาดได้ง่าย ทั้งคนทั้งสัตว์ หนูที่มากินข้าวกินพืชแพร่เชื้อโรค บางปีฝนแล้งน้ำท่วมก็ขาดแคลนข้าว ชาวบ้านก็ไม่มีข้าวกิน เพราะที่เหลือแต่ละปีก็ถูกรัฐเก็บเป็นภาษีหรือนำไปใช้ในสงคราม

อาจารย์สก็อตอ้างหลักฐานทางโบราณคดีว่า “คนไร้รัฐ” เหล่านี้มีสุขภาสพดีกว่า “คนใต้รัฐ” โครงกระดูกที่ขุดได้พบว่า คนไร้รัฐในสมัยก่อนมีโครงกระดูกใหญ่และไม่มีหลักฐานของโรค ขณะที่คนใต้รัฐมีโครงกระดูกเล็กกว่าและมีร่องรอยของการเกิดโรคหลายอย่าง

            พวกเขาปรับตัวในการทำการเกษตรบนที่สูง ทำไร่เลื่อนลอย ที่ไม่ได้ทำลายป่า เพราะทำปีสองปีก็ย้ายไปที่อื่น กว่าจะเวียนกลับมาป่าก็ขึ้นเหมือนเดิม พวกเขาไม่ต้องการปักหลักที่ใดที่หนึ่งให้ถูกติดตามหรือรุกรานจากรัฐ มักไม่ปลูกข้าวเพราะอาจถูกยึดได้ง่าย แต่ปลูกพืชมีหัวในดินอย่างเผือกมันต่างๆ ที่อยู่ในดินได้หลายปีโดยไม่ถูกยึดง่ายเหมือนข้าวในยุ้ง

            ชาวเขาถูกหาว่าเป็นคนป่าคนเถื่อนเพราะไม่มีภาษาเขียน ไม่มีบันทึก มีแต่คำบอกเล่า อาจารย์สก็อตบอกว่า พวกเขาทิ้งภาษาเขียนจากที่เคยมีร่วมกับคนอื่นๆ เพราะต้องการให้มีประวัติศาสตร์ที่ยืดหยุ่น เพื่อการอยู่รอด ปรุงแต่งเปลี่ยนแปลงอย่างไรก็ได้ เหมือน “ไร้ร่องรอย” ถ้าบันทึกไว้ก็เปลี่ยนไม่ได้

            วันนี้โลกเปลี่ยนไป การคมนาคม การสื่อสาร การพัฒนา ทำให้ชาวเขาไม่สามารถดำรงอยู่อย่างเดิมได้ ถูกรวมเข้าเป็น “คนใต้รัฐ” แต่ส่วนหนึ่งก็ยังอยู่แบบ “ไร้รัฐ” “ไร้อัตลักษณ์” หลายคนรู้ว่าตนเองเป็นคนเผ่าพันธุ์อะไร แต่ไม่ได้รับการยอมรับว่ามี “สัญชาติ” อะไร

            งานวิจัย “ชาวบน” “คีรีวง” “ชาวเขา” ทำให้เราเห็นอำนาจรัฐสร้างมาตรฐานเดียวเพื่อวัดประชาชนว่า “ฉลาดหรือโง่” “รวยหรือจน” “สุขภาพดีหรือเจ็บป่วย” โดยใช้ใช้กฎหมาย อาวุธ และวัฒนธรรมเป็นอำนาจ เป็นเครื่องมือในการบังคับ ควบคุม กดขี่ประชาชน อ้างว่าเพื่อความเจริญพัฒนา

            “ทำอย่างไรให้ประชาชนหายโง่” ประโยคนี้จึงหลุดออกมาจากจิตใต้สำนึกของข้าราชการที่เป็นกลไกของอำนาจรัฐ ที่ยังหลงยุคตกสมัย บนโร้ดแมปประชาธิปไตยและไทยแลนด์ 4.0

            คนวันนี้หนีอำนาจรัฐไปอยู่ดอยบนเขาเข้าป่าเหมือนคนในอดีตไม่ได้อีกแล้ว ไม่เป็นอนาธิปัตน์แต่ต้องการเป็นประชาธิปัตย์ เป็นประชาธิปไตยที่แปลว่า “ประชาชนปกครองตนเอง”

ไม่ใช่ปกครองโดยรัฐแบบโบราณ รัฐที่ “ไม่เห็นหัวประชาชน” ไม่เคารพศักดิ์ศรีของ “ชาวบ้าน” แต่โบราณมาแล้ว รัฎฐาธิปัตย์แบบนี้จะถูกต่อต้าน อนาธิปัตย์ คือสุดขั้วของการต่อต้านอำนาจรัฐ

ที่ใดอำนาจอธิปไตยเป็นของประชาชน ที่นั่นใช้กฎหมายน้อย ประเทศไม่เป็นประชาธิปไตย ใช้กฎหมายมาก ปกครองด้วยอำนาจ คุก ตำรวจ ทหาร สร้างค่านิยมเป็นอำนาจนำครอบงำประชาชน

คนต่อต้านอำนาจรัฐที่มีระบบโครงสร้างที่กดขี่ โกงเงินคนยากคนจน คนไร้ที่พึ่ง ชาวเขาชาวดอย ที่ไม่ได้โง่กว่าข้าราชการ แต่ระบบโครงสร้างรัฐเปิดโอกาสให้ข้าราชการโกงได้มากกว่าเท่านั้น ถ้าฉลาดจริงก็ไม่น่าจะให้จับได้ไล่ทันอย่างวันนี้