phongphit.com : การสื่อสารคือการพัฒนา

ปรับฐานคิด

ปรับฐานคิด (590)

๒๙ สิงหาคม ๒๕๖๑

ข้าวหลามบ้านเรามีหลากหลายชนิด แต่ละภาคแต่ละถิ่นมีวิธีการไม่ค่อยเหมือนกัน ทั้งวัตถุดิบที่ใช้และรสชาติที่ชอบ โดยทั่วไปใช้ไม้ไผ่สองชนิด กระบอกใหญ่เปลือกหนาอย่างที่หนองมน นครปฐมจะเป็นไผ่กระบอกแดง ที่มีอยู่ที่ปราจีนบุรี ตามชายแดนและในเขมร ที่กาญจนบุรี ตามชายแดนและในพม่า

ส่วนทางภาคเหนือและภาคอีสานมักใช้ไผ่ข้าวหลามหรือไผ่หม่น ปล้องเรียวยาว หรือไผ่สีสุกตามลำห้วย ไผ่ทางอีสานนำมาจากป่าจากเขาแถวอำเภอติดแม่น้ำโขงจังหวัดเลยและหนองคาย บรรทุกสิบล้อไปส่งตามจังหวัดต่างๆ ทั่วภาคอีสาน น้อยนักที่จะเห็นคนปลูกเอง ทางเหนือมีปลูกเองบ้าง เอามาจากป่าบ้าง

ไผ่ขนาดใหญ่อย่างข้าวหลามหนองมนและนครปฐมจะมีคนนำมาขายกระบอกละ 2 บาทขึ้นไป แล้วแต่เล็กใหญ่สั้นยาว ส่วนไผ่ข้าวหลามเรียวยาวที่เห็นแถวเชียงใหม่และสุรินทร์ขนาดกกลางๆ กระบอกละ 1.50 บาท

เรื่องไม้ไผ่เป็นปัญหาที่คนทำข้าวหลามไม่ได้คิดจะปลูกกัน วันหนึ่งคงหมดป่าและต้องไปตัดจากประเทศเพื่อนบ้าน และถ้าในประเทศเหล่านั้นหมดอีกจะทำไงก็ไม่รู้ถ้าไม่รู้จักปลูกเอง

คุณจิระเดช ใจก๋า นักศึกษามหาวิทยาลัยชีวิตที่ดอยสะเก็ด เชียงใหม่ คนปลูกไผ่เป็นอาชีพและแปรรูปไผ่เป็นเฟอร์นิเจอร์ขายในประเทศและส่งออกบอกว่า พี่สาวเขาทำข้าวหลามหน้าหนาววันละ 800-1,000 กระบอกโดยใช้ไม้ไผ่ที่ปลูกเองและที่ส่งเสริมชาวบ้านปลูก ถ้าใช้หน่อจากต้นไผ่ที่อายุปีสองปี ต้นจะโตเร็ว ปีเดียวก็ใช้ไผ่ทำข้าวหลามได้ ถ้าปลูกจากกิ่งตอนและปักชำต้องใช้เวลา 5 ปี

คุณจิระเดชบอกว่า คนทำข้าวหลามวันละ 100-200 กระบอก ปลูกไผ่เพียงไร่เดียวก็เพียงพอ ต้องการเพียงวันละ 10-20 ลำ ปลูกห่างเพียง 2-3 เมตร ไร่หนึ่ง 150 ต้นก็จะแตกกอ มีปริมาณเพียงพอ ตัดข้างบน ข้างล่างก็ขยาย ต้องใช้ไผ่เพียง 2 ชนิดนี้เท่านั้น เพราะมีเยื่อทีทำให้ข้าวหลามอร่อย

ข้าวหลามโบราณเขาแช่ข้าวเหนียวไว้ก่อน แล้วนำมาผสมกะทิ น้ำตาล แล้วกรอกลงกระบอกไม้ไผ่นำไปเผา วันนี้ส่วนใหญ่จะนึ่งก่อนให้พอสุกๆ ดิบๆ แล้วค่อยเอาออกผึ่งให้เย็น ลงกะทิ น้ำตาล แล้วกรอกกระบอกไม้ไผ่ เผาถ่านไม้ธรรมดาจะสุกเร็วขึ้น รสชาติก็ไม่ได้แตกต่างกันนัก ลำบากน้อยลง

ข้าวหลามทางเหนือรสจะไม่หวานเหมือนทางภาคกลาง ซึ่งหลายแห่งมีการพัฒนาไปเป็นข้าวหลามประยุกต์ ข้าวหลามสังขยา ข้าวหลามบะจ่าง ข้าวหลามแกงเขียวหวาน และอื่นๆ ข้าวหลามโบราณอย่างมากก็มีถั่วดำกับงา ไม่ใส่อะไรพิสดารอย่างทุกวันนี้ ที่ทำให้ต้นทุนสูงขึ้น ราคาแพงขึ้น แต่ผู้บริโภคบางกลุ่มก็ชอบ

ที่เราเห็นหาบขายกันในกรุงเทพฯ และเมืองใหญ่มักจะมีทั้งยังเป็นกระบอกขาวๆ ที่แกะกินได้ง่าย กับที่แกะแล้ว ตัดออกเป็นชิ้นเล็กชิ้นใหญ่ห่อปลาสติก ราคา 10-20-30 แล้วแต่ขนาด ส่วนที่ใช้ไผ่ใหญ่เปลือกหนาๆ คนขายจะใช้ขวานสับให้แตกก่อนใส่ถุงให้ผู้ซื้อ

คนทำข้าวหลามบอกว่า ทำข้าวหลามไม่ยาก แต่เหนื่อยเพราะต้องดูตอนเผา ให้สุกพอดี ถ้าเราซื้อจากคนขายตามตลาดหรือข้างถนนกระบอกละ 20 บาท ถ้าไม่ทำเองคนขายรับมา 15 บาท ทำเองต้นทุนประมาณ 8 บาท คนเดียวทำข้าวหลามวันละ 100-200 กระบอกก็ทำได้ ถ้าทำสองคนได้มากกว่าและเหนื่อยน้อยกว่า เข้าหน้าหนาว ต้นแต่เดือนตุลาคม ทางเหนือจะเริ่มทำข้าวหลามกัน ถ้าเป็นหน้าอื่นก็ทำเฉพาะเวลามีงานบุญ

ใครคิดจะทำข้าวหลามเป็นอาชีพเสริมหรืออาชีพหลักก็ควรวางแผนให้ดี โดยเฉพาะเรื่องไผ่ ควรปลูกทันที ระหว่างที่รอให้ไผ่โต ก็ต้องดูว่าจะสั่งซื้อไผ่ได้จากไหน ข้าว มะพร้าว น้ำตาล ถ่าน จะเอาจากไหน พี่สาวคุณจิระเดชที่ทำเยอะจะตุนข้าว มะพร้าวและถ่านไว้ให้พอ มะพร้าวซื้อจากภาคใต้ทีละรถสิบล้อ

ข้าวเหนียวที่นิยมนำมาทำข้าวหลาม คือ พันธุ์เงี้ยวงู เมล็ดเรียวเล็กคล้ายเขี้ยวงู หุงขึ้นหม้อ สีขาวมันวาว นุ่ม หอม เหนียว เป็นราชาข้าวเหนียวทางภาคเหนือ ปลูกกันมากทางเชียงราย ถ้าหาไม่ได้ก็มักใช้พันธุ์สันป่าตอง

ทุกวันนี้คนสนใจเรื่องสุขภาพมากขึ้น ข้าวเหนียวดำเริ่มขายดีมีราคา ข้าวหลามเหนียวดำก็มีให้เห็นมากขึ้น เสียดายว่าส่วนใหญ่ใส่น้อยเกินไป เพียงหยิบมือเดียวพอให้เห็นสีด่างๆ ซึ่งเหมือนกับหลอกคนกิน ถามคนขายว่าทำไมใส่น้อยจัง เขาบอกว่าข้าวเหนียวดำราคาแพง

ก็น่าเห็นใจ แต่น่าจะใส่สักหนึ่งในสามก็จะทำให้รสชาติดีขึ้น และคุณค่าก็จะมากขึ้น มีลูทีนที่ไปเพิ่มสารตัวนี้ในบริเวณดวงตา ช่วยป้องกันต้อกระจก บำรุงสายตาได้ดีแท้ ข้าวก่ำหรือเหนียวดำดอยสะเก็ด อาจารย์มช.วิจัยพบว่ามีสารลูกทีนมากกว่าข้าวขาวถึง 25 เท่า มีสารต้านอนุมูลอิสระ ต้านมะเร็ง ใครอยากสายตาดี ไม่มีต้อกระจก ไม่เป็นมะเร็ง เชิญครับ

ส่วนเรื่องถ่าน ดร.เกริก มีมุ่งกิจ อาจารย์ใหญ่ของวนเกษตรทันสมัยสอนลูกศิษย์ ปลูกกระถินยักษ์สัก 1 ไร่ คุณจะเผาถ่านใช้ได้ตลอดชีวิต ปีเดียวก็โตพอที่จะทำถ่าน ตัดข้างบนข้างล่างก็โต ไม่มีวันหมด ไม่ต้องไปซื้อถ่านกระสอบละ 250 หรือไปตัดไม้ทำลายป่าที่ไหน

มะพร้าวก็เช่นกัน ปลูกเองได้จะดีกว่ามาก อาจจะรอหลายปีกว่าจะได้มะพร้าวกะทิ แต่ยังดีกว่าซื้อเขาแพงๆ ผมเคยแนะนำชาวบ้านที่ขายมะพร้าวน้ำหอมเต็มข้างทางที่อำเภอแม่ใจ จังหวัดพะเยาเมื่อ 25 ปีก่อนให้ปลูกมะพร้าวน้ำหอมเอง โดยไม่ต้องซื้อจากสิบล้อที่พ่อค้านำมาจากสามพราน นครปฐม เพราะเขาบวกค่าขนส่งไปด้วยตั้งเยอะ แต่จนถึงวันนี้ 25 ปีผ่านไป ยังไม่เห็นใครสักกี่คนปลูก

ถ้ากลัวว่ามะพร้าวน้ำหอมปลูกที่จังหวัดอื่นทางภาคเหนือภาคอีสานจะไม่หอม ผมแนะนำให้ปลูกมะพร้าวน้ำหอมหรือพันธุ์อะไรก็ได้ แต่ให้ปลูกเตยหอมรอบโคนต้นมะพร้าวตั้งแต่เริ่มปลูก รับรองว่าได้มะพร้าวรสหอม ถ้าใส่ขี้แดดนาเกลือเป็นปุ๋ยจะได้หอมและหวาน (ขี้แดดนาเกลือที่เขาขูดทิ้งก่อนทำนาเกลือทุกปี ก่อนนี้จ้างคนขูดทิ้ง ตอนนี้รู้ว่าเป็นปุ๋ยชั้นดี ใส่ส้มโอแล้วหวานกรอบ ขี้แดดนาเกลือจึงขายกันกิโลละ 2 บาท)

ผมเคยดื่มน้ำมะพร้าวธรรมดาต้นสูงแต่หวานหอมใบเตยอร่อยมากที่หาดใหญ่หลายปีก่อน ตอนไปเยี่ยมลุงพริ้ม นันทรัตน์ ผู้นำชาวสวนยาง ที่บ้านท่าน ท่านแนะนำคนทั่วไปให้ทำ ได้ผลดี ไม่เชื่อลองทำดูนะครับ

เรื่องสำคัญในการทำข้าวหลามหรือการประกอบการใดๆ คือ การลดต้นทุนการผลิต อะไรที่พอทำได้เอง ปลูกเอง ก็ควรทำ เพราะ "ลดรายจ่ายเท่ากับเพิ่มรายได้" 

เราโชคดีที่อยู่ในประเทศที่อุดมสมบูรณ์มาก ปลูกอะไรก็ขึ้น เลี้ยงอะไรก็โต จนคนจีนที่มาเมืองไทยด้วยเสื่อผืนหมอนใบกลายเป็นเศรษฐีเพราะรู้จักทำมาหากิน เขียนจดหมายไปบอกญาติที่เมืองจีนว่า ประเทศไทยนี่อุดมสมบูรณ์จริงๆ เอาตะเกียบเสียบลงดินยังงอกได้

เสรี พพ 29 ส.ค. 2561

https://mgronline.com/south/detail/9610000085148

กองทัพข้าวหลาม” กว่า 3 ทศวรรษที่สืบสานควานหาเม็ดเงินจากเมืองหลวงไปหล่อเลี้ยงชนบท”

ผมอ่านบทความนี้ในผู้จัดการออนไลน์ สารภาพว่าน้ำตาซึม คิดถึงคุณหมี ยุทธยง ลิ้มเลิศวาที คนเขียนบทความ คิดถึงชาวบ้านคนจนคนชนบทที่ดิ้นรนเข้ามาหาเงินในเมืองหลวง ขายข้าวหลามสามชั่วอายุคนแล้วในพื้นที่เดียวกัน เชิงสะพานพระปิ่นเกล้า ใกล้มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์และถนนพระอาทิตย์

ผมพอจะคุ้นเคยกับภาพคนขายข้าวหลามแถวนั้น ความที่ชอบกินข้าวหลาม น่าจะเคยซื้อข้าวหลามทานด้วย แต่ไม่ได้สนิทสนมกับคนขายเท่าคุณหมี ที่นอกจากจะเป็นนักศึกษาที่ธรรมศาสตร์ หลังจากนั้นยังทำงานที่ “ผู้จัดการ” ที่ถนนพระอาทิตย์

คุณหมีเป็นลูกศิษย์ผม เรียนสาขาประวัติศาสตร์ คณะศิลปศาสตร์เมื่อปี 2528 ขณะที่ผมยังสอนอยู่ในสาขาวิชาปรัชญา นักศึกษาธรรมศาสตร์ทุกคนไม่ว่าคณะไหนสาขาไหนต้องเรียนวิชาพื้นฐานเหมือนกันรวมกันหมด มีทั้งวิชาบังคับและบังคับเลือก ผมสอนปรัชญาในวิชาอารยธรรมตะวันตกที่เป็นวิชาบังคับ ส่วนคุณหมีเรียนวิชาปรัชญาพื้นฐานที่เป็นวิชาบังคับเลือกด้วยหรือไม่ ผมจำไม่ได้ที่เขาบอกผมเมื่อปีที่แล้ว ก่อนที่เขาจะถูกจับในคดีพรบ.คอมฯ และหมิ่นประมาท จากการทำหน้าที่ในทีวีนิวส์ ซึ่งเขาเชิญผมไปออกรายการของเขาหลายครั้ง

ผมไม่ได้พบเขาตั้งแต่ที่เขาถูกดำเนินคดี อยากบอกผ่านข้อเขียนนี้ว่า ผมคิดถึงและให้กำลังใจเขา ชื่นชมในบทความที่เขาเขียนเรื่องข้าวหลามและการทำหน้าที่นักข่าวที่กล้าหาญเปิดโปงการทุจริต ขอให้กุศลกรรม ที่เขาได้ทำเพื่อคนยากคนจน คนที่ขาดโอกาส ทำให้เขาหลุดพ้นจากคดีความ ข้อกล่าวหาและทุกข์ทั้งปวง จะได้กลับมาทำหน้าที่เพื่อผู้ยากไร้ต่อไป

คุณยุทธิยงเป็นนักศึกษาธรรมศาสตร์ที่เต็มไปด้วยวิญญาณของมหาวิทยาลัยแห่งนี้ ที่ทำให้นักศึกษากล้าประกาศว่า “ฉันรักธรรมศาสตร์ เพราะธรรมศาสตร์สอนให้ฉันรักประชาชน”

อีกด้านหนึ่งก็คิดถึงคนอีสานนับล้านที่อพยพไปทำงานหาเงินในเมืองหลวง มีทั้งไปอยู่อย่างถาวรและไปๆ มาๆ คนอีสานเต็มกรุงเทพฯ จนไปไหนก็มีอาหารอีสาน ได้ยินเสียงคนพูดสำเนียงอีสาน วิทยุ FM บางสถานีพูดอีสานทั้งวัน เปิดเพลงลูกทุ่งอีสาน หมอลำ สนุกสนาน แต่ลึกๆ แล้วส่วนใหญ่คงเป็นทุกข์ที่หาเงินได้ไม่พอกินไม่พอใช้ บางคนไม่เหลือเงินส่งกลับบ้าน หนี้สินอีกต่างหาก

อีสานกลายเป็นฐานเสียงของการเมืองที่นำเข้าสู่วงจรอุบาทว์ของปัญหาความขัดแย้งไม่รู้จบ คนอีสาน ชาวไร่ชาวนาเป็นเครื่องมือทางการเมือง เป็นเหยื่ออธรรม เพราะความไม่รู้ ความด้อยโอกาสการศึกษาและการพัฒนาที่สมควรจะได้รับในฐานะพลเมือง แต่ในความเป็นจริงพวกเขาถูกกระทำเหมือนไม่ใช่ “พลเมือง” หากแต่เป็นประชากรชั้น ๒ (พลเมือง = citizen, civis, civil, civilization เมือง ผู้เจริญ ผู้มีอารยธรรม) พวกเขาไม่ใช่ subject แต่เป็น object เหมือนลูกบอลที่ถูกเตะไปมา

คิดถึงแค่เรื่องข้าว อีสานเป็นแหล่งปลูกข้าวหอมมะลิที่ดีที่สุดอร่อยที่สุด แต่ชาวนาอีสานยากจนที่สุด แปรรูปก็ทำได้ไม่มากอย่าง เพราะทำแล้วไม่รู้จะขายที่ไหนอย่างไร กล้าหาญอย่างพี่น้องชาวชุมแพ ขอนแก่นที่ไปขายข้าวหลามถึงท่าพระจันทร์ ท่าพระอาทิตย์ สะพานพระปิ่นเกล้า มีไม่มากนัก

ผมทำ “มหาวิทยาลัยชีวิต” เพราะอยากให้คนได้เรียนรู้ เพราะ “การศึกษาแพง แต่ความไม่รู้แพงกว่า” ทำให้หลายคนได้เรียนรู้และบุกเบิกทางใหม่ๆ ให้ตนเอง ครอบครัวและชุมชน อย่างคุณภาสกรคนสกลนครแต่ไปได้เมียที่ขอนแก่น เรียน “มหาวิทยาลัยชีวิต” แล้วค้นพบมรดกทางปัญญาของบรรพบุรุษ เอาข้าวจี่มาปรับประยุกต์ขายที่ถนนคนเดินขอนแก่นทุกเย็นวันเสาร์ได้คืนละหมื่นบาท และยังขายตอนเช้าและตอนเย็นที่อื่นๆ อีก อาจารย์ตั้งชื่อให้ว่า “ข้าวจี่พันล้าน” ก้อนละเพียง 5 บาท สองก้อนก็อิ่มแล้ว

ความจริง ข้าวหลามเป็นทางออกที่ดีทางหนึ่งของชาวนา ผมได้ศึกษาเรื่องนี้มาบ้าง ทุกครั้งที่ไปชนบทจะแวะชิมข้าวหลามข้างทางหรือในตลาดเสมอ ไม่น่าเชื่อว่า หลายแห่งไม่อร่อย แต่ขายได้ถึงวันละ 200-300 กระบอกๆ ละ 20-30 บาท ถ้าได้กำไรสักครึ่งหนึ่ง วันหนึ่งก็ได้หลายพัน เดือนหลายหมื่น ไม่ต้องพูดถึงหนองมนหรือนครปฐมที่ขึ้นชื่อในเรื่องข้าวหลาม ถ้ามีที่ขายเหมาะๆ ทำอร่อยๆ ขายได้อย่างแน่นอน

แต่ก็มีปัญหามากมาย ไม่ว่าเรื่องไม้ไผ่ กะทิ ถ่าน เอาเข้าจริงก็ไม่ง่ายนักที่จะทำให้ได้ทุกวัน มีนักศึกษาของผมคนหนึ่งที่ปากช่องทำโครงงานข้าวหลาม กว่าจะสำเร็จขายได้เธอลองทำผิดทำถูกถึง 19 ครั้ง แต่ก็มีปัญหาเรื่องวัตถุดิบที่ว่า แม้เธอจะวางแผนปลูกไม้ไผ่เองในสวนก็ต้องรอหลายปี

ที่นักศึกษาคนนี้ทำโครงงานข้าวหลาม ๓ ปีที่เธอเรียนม.ชีวิต เพราะได้ฟังผมพูดเรื่องข้าวหลามในระหว่างปฐมนิเทศก์ ผมเล่าการเดินทางไปจังหวัดต่างๆ ชิมช้าวหลามแล้ว หลายแห่ง “โคตรไม่อร่อย” แต่ทำไมขายได้ดีก็ไม่รู้ หรือว่าผู้บริโภคไม่มีทางเลือกดีกว่านั้น ผมยุให้นักศึกษาพัฒนาข้าวหลามให้อร่อยที่สุดสักแห่งหนึ่งได้ไหม จะได้เป็นแบบอย่างให้ชาวบ้านเห็นอีกทางเลือกในการแปรรูปข้าวเหนียว

ที่จริง ข้าวหลามส่วนใหญ่ที่ขายกันตามข้างถนนในจังหวัดต่างๆ มักมาจาก “อุตสาหกรรมครัวเรือน” ที่มีเจ้าใหญ่นายทุนท้องถิ่นทำเป็นพันๆ กระบอกต่อวัน แล้วจัดส่งกระจายไปตามที่ต่างๆ ซึ่งมีชาวบ้านไปนั่งขายยืนขาย ที่จะให้ทำเองทุกขั้นตอนอย่างสองตายายที่ชานเมืองเชียงใหม่ที่ผมไปพบคงหายากสักหน่อย สองตายายที่สันกำแพงทำข้าวหลามที่ผมให้คะแนนความอร่อยเพียง 5-6 แต่กลับขายได้วันละ 200-300 กระบอก

เขียนเรื่องคุณหมีและข้าวหลามขอนแก่นมายาวด้วยความรู้สึกลึกๆ ว่า วันหนึ่งคงมีโอกาสได้ช่วยพี่น้องชาวบ้านในการทำนาให้ได้ข้าวมากกว่านี้ หาวิธีเพิ่มคุณค่าและมูลค่าให้คุ้มค่าเหนื่อยยากของพวกเขา นอกจาก “มหาวิทยาลัยชีวิต” คงมีอีกทางอื่นที่อาจเกิดขึ้นในอีกไม่นานก็เป็นได้

เสรี พพ ๒๕ ส.ค. ๒๕๖๑

สยามรัฐรายวัน 22 สิงหาคม 2561

คนไทยและคนญี่ปุ่นส่วนใหญ่อาจไม่ทราบและไม่เชื่อว่าเหล้าสาเกของญี่ปุ่นมาจากเหล้าสาโทของไทย และเหล้าอะวาโมริมาจากเหล้าขาว อาจารย์พิเชษฐ เวชวิฐาน มหาวิทยาลัยราชมงคลสกลนคร กลับจากญี่ปุ่นหลายปีก่อนยืนยันว่า ศาสตราจารย์ญี่ปุ่นคนหนึ่งได้นำเสนองานวิจัยที่ยืนยันเรื่องนี้

            นักวิจัยญี่ปุ่นบอกอีกว่า ข้าวที่ทำเหล้าสาเกและอะวาโมริเป็นข้าวไทยจนถึงเมื่อไม่นานมานี้ที่ญี่ปุ่นสามารถผลิตข้าวที่ให้รสชาติเหมือนข้าวไทยเอามาทำเหล้าที่ว่า ขณะที่ข้อมูลเหล้า Awamori ใน Wikipedia บอกชัดเจนว่ามาจากเหล้าขาว (Lao-khao) ของไทยตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยาในศตวรรษที่ 15 และยังใช้ข้าวไทยในการผลิตจนถึงทุกวันนี้ เป็นเอกลักษณ์ของโอกินาวา เป็นเหล้ากลั่นแตกต่างจากเหล้าหมักสาเก

            ข้อมูลจากอินเทอร์เน็ตบอกว่า ญี่ปุ่นมีโรงงานผลิตเหล้าสาเกอยู่ 1,716 แห่ง ผลิตเหล้าสาเก 40,000-50,000 แบรนด์ เมื่อ 20 กว่าปีก่อนมีอยู่ 2,500 โรง ปิดไปประมาณ 800

            คงไม่ต้องอ้างอิงเบียร์ 5,000 แบรนด์ในเยอรมนี เหล้าไวน์อีกนับหมื่นที่ฝรั่งเศส อิตาลี และอีกหลายประเทศ ซึ่งมีทั้งของบริษัทที่ผลิตคุณภาพพิเศษกับที่เป็นเครื่องดื่มทั่วไปที่ผลิตโดยสหกรณ์ในท้องถิ่นต่างๆ

            ถ้าประเทศไทยต้องการสร้างเศรษฐกิจฐานราก ไม่ควรมองข้ามเรื่องภูมิปัญญาที่ว่าด้วยเหล้า โดยไม่ต้องมือถือสากปากถือศีล (hypocrite) ควรพิจารณาเรื่องนี้ด้วยความจริงใจสักที (หลังจากมีกรณีข้าวหมากของคุณยายที่บุรีรัมย์)

            ข้อมูลไทยบอกว่า มีการผลิตเหล้าพื้นบ้านอยู่ประมาณ 6,000 รายที่ขออนุญาตจากสรรพสามิต ตอนที่รัฐบาลทักษิณส่งเสริมและปรับแก้กฎหมายสรรพสามิต เกิดกลุ่มผลิตเหล้าพื้นบ้านทั่วประเทศนับได้หลายหมื่น แข่งกันเป็นโอทอป ไม่นานก็แข่งกันเจ๊งทั้งประเทศ อำเภอนาแห้ว จังหวัดเลยมี 34 หมู่บ้าน ผลิตไวน์กระชายดำทุกหมู่บ้าน ปีเดียวเจ๊งหมดเหลือเพียง 1 กลุ่ม

            ที่ทั่วประเทศยังดำเนินการอยู่ 5-6 พันทุกวันนี้มีปัญหามากมาย ส่วนใหญ่เป็นวิสาหกิจชุมชน ซึ่งยังดำเนินการอยู่ด้วยความยากลำบาก มีทั้งปัญหากฎหมายและการกีดกันจากทุนใหญ่

            ถ้าประเทศพัฒนาแล้วจะมีเหล้าเบียร์เป็นพันเป็นหมื่นยี่ห้อ นอกจากจะมีกฎหมายไม่ผูกขาดแต่เอื้อโอกาสให้ทุกคน คงเป็นเพราะเขามี “ภูมิปัญญา” ที่ได้มีการสืบทอดและพัฒนาอย่างต่อเนื่องมาเป็นร้อยเป็นพันปี ขณะที่เหล้าพื้นบ้านไทยไม่ได้มีการพัฒนาต่อเนื่อง เพราะถูกบังคับให้เลิกให้ลืมภูมิปัญญาที่ว่านี้เสีย

รัฐสร้างความเหลื่อมล้ำในโอกาสทางเศรษฐกิจ ตัดโอกาสการพัฒนาที่หลากหลาย ปล่อยให้มีการผูกขาดโดยนายทุน ที่ร่ำรวยบนความทุกข์และสุขภาพของชาวบ้านกว่า 60 ปี ทำลายภูมิปัญญาท้องถิ่นไปจนเกือบหมด วันนี้มีแต่กฎหมายแม่ แต่กฎหมายลูกที่เอื้อต่อการสืบทอด พัฒนาภูมิปัญญายังไม่ออก และไม่รู้ว่าจะออกมาเพื่อชาวบ้านที่อ้างว่าเป็นฐานรากเศรษฐกิจหรือเพื่อนายทุน ลองพิจารณา “แม่บท” กฎหมายไทย

            “รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560 มาตรา ๕๗ รัฐต้อง

(๑) อนุรักษ์ ฟื้นฟู และส่งเสริมภูมิปัญญาท้องถิ่น ศิลปะ วัฒนธรรม ขนบธรรมเนียม และจารีตประเพณีอันดีงามของท้องถิ่นและของชาติ และจัดให้มีพื้นที่สาธารณะสําหรับกิจกรรมที่เกี่ยวข้อง รวมทั้งส่งเสริมและสนับสนุนให้ประชาชน ชุมชน และองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ได้ใช้สิทธิและมีส่วนร่วม ในการดําเนินการด้วย

(๒) อนุรักษ์ คุ้มครอง บํารุงรักษา ฟื้นฟู บริหารจัดการ และใช้หรือจัดให้มีการใช้ประโยชน์ จากทรัพยากรธรรมชาติ สิ่งแวดล้อม และความหลากหลายทางชีวภาพ ให้เกิดประโยชน์อย่างสมดุล และยั่งยืน โดยต้องให้ประชาชนและชุมชนในท้องถิ่นที่เกี่ยวข้องมีส่วนร่วมดําเนินการและได้รับประโยชน์ จากการดําเนินการดังกล่าวด้วยตามที่กฎหมายบัญญัติ”

น่าไปเรียนรู้จากสปป.ลาว เพื่อนบ้านวัฒนธรรมใกล้เคียง เขาสืบสานภูมิปัญญาท้องถิ่นเรื่องเหล้าได้ดีและต่อเนื่อง ใครอยากทำเหล้าสาโทเหล้าขาวเหล้าเด็ดกินเองที่บ้านที่งานก็ทำได้ ถ้าจะขายก็ไปขออนุญาต จดทะเบียนให้เรียบร้อย ก็ไม่เห็นเขาเมากันทั้งบ้านทั้งเมือง น่าจะน้อยกว่าบ้านเราที่ผูกขาดขายเหล้าเสียอีก

ลาวสืบทอดภูมิปัญญาของบรรพบุรุษได้ดีกว่าไทย ที่ตามล่าตามล้างคนต้มเหล้า แม้แต่ต้มกินเองก็ยังไปจับ ข้าวก็ข้าวเขา หม้อก็ของเขา เตาก็ของเขา ฟืนก็ฟืนเขา ข้าราชการพนักงานรัฐกลายเป็นผู้รับใช้นายทุนไปด้วย ได้รางวัลนำจับอีกต่างหาก อ้างกฎหมาย อ้างหวังดีต่อสุขภาพประชาชน

ไม่ว่าจะอ้างอย่างไร กฎหมายไทยก็ไม่เอื้อคนจน ลองวิเคราะห์ในรายละเอียดพรบ.สรรพสามิตที่มีอยู่วันนี้ หรือที่กำลังจะออกมาเป็นกฎหมายลูกของรัฐธรรมนูญ 2560 ว่า กฎหมายไทยเป็นสาเหตุสำคัญของความเหลื่อมล้ำอย่างที่ผ่านๆ มาหรือไม่ หรือจะสะท้อนเงาทะมึนของนายทุนที่อยู่เบื้องหลังตามเคย

เหล้าพื้นบ้าน นอกจากกฎหมายที่ไม่เอื้อแล้ว นายทุนก็ทำทุกอย่างเพื่อสะกัดไม่ให้เติบโตโงหัวได้ เมื่อสิบกว่าปีก่อนชาวบ้านเล่าว่าเลิกทำเหล้าเพราะถูกกีดกันทุกวิถีทาง ตั้งแต่หาซื้อขวดไม่ได้ หารถขนไม่ได้ หาร้านวางขายไม่ได้ เพราะใครทำกับชาวบ้านก็จะไม่ได้ขนไม่ได้ขายเหล้าเบียร์ยี่ห้อใหญ่

ความจริง ชาวบ้านมีศักยภาพที่จะผลิตเหล้าด้วยภูมิปัญญาท้องถิ่นได้ดี ทำเล็กๆ เพื่อตลาดท้องถิ่น บูรณาการกับการท่องเที่ยวชุมชน ไม่ต้องไปแข่งกับเหล้าใหญ่นายทุน หาจุดแข็งที่นายทุนสู้ไม่ได้ดีกว่า ประเทศที่เขามีเหล้าเป็นพันเป็นหมื่นแบรนด์ก็ล้วนแต่ขายในท้องถิ่นเป็นหลัก

แต่ในระบบโครงสร้างทางกฏหมายอย่างปัจจุบัน ชุมชนดิ้นรนคนเดียวก็คงยากที่จะอนุรักษ์และสืบสานภูมิปัญญาท้องถิ่นให้สำเร็จอย่างที่รัฐธรรมนูญเขียนไว้ ยกเว้นว่ารัฐบาลจะมีวิสัยทัศน์มองทะลุเห็นพลังอันยิ่งใหญ่ของภูมิปัญญาท้องถิ่น ให้การส่งเสริมสนับสนุนอย่างเหมาะสม ซึ่งจะช่วยให้ “ระเบิดจากข้างใน” เป็น “ไทยนิยม” ที่แท้จริง ไม่ใช่อัดฉีดเงินลงไปแล้วเรียกไทยนิยม

สยามรัฐรายวัน 15 สิงหาคม 2561

เมื่อต้นเดือนสิงหาคม รถสิบล้อบรรทุกข้าวสารเต็มคันจอดเสียอยู่ริมถนนมิตรภาพ ตำบลทับกวาง จังหวัดสระบุรี คนขับเป็นคุณตาอายุ 70 มากับคุณยายจากกาฬสินธุ์จะไปส่งข้าวสารที่กรุงเทพฯ ช่างมาเอาเครื่องยนต์ไปซ่อม 5 วัน ระหว่างที่รอนั้นมีชาวบ้านนำอาหารนำน้ำมาให้ สำนักงานเทศบาลและสำนักงานประปาให้เข้าไปใช้ห้องน้ำ

            เป็นข่าวเล็กๆ ที่ซ่อนตัวอยู่ท่ามกลางข่าวอาชญากรรม ภัยพิบัติธรรมชาติ ปัญหาเศรษฐกิจและความวุ่นวายทางการเมือง อ่านแล้วได้ความรู้สึกที่ดีคล้ายกับเมื่อเดือนกรกฎาคมที่ผู้คนจากทั่วประเทศและทั่วโลกผนึกพลังอาสาเสี่ยงชีวิตไปช่วย 13 คนออกจากถ้ำหลวง ขุนน้ำนางนอน

            เรื่องข้างต้นอ่านจากสื่อออนไลน์ ซึ่งนานๆ จะมีเรื่องเล่าเร้าพลังแบบนี้ ความจริง เรื่องดีๆ มีให้เล่ามากมาย ที่ยังไม่ได้บันทึก เผยแพร่ ส่งต่อทางสื่อที่ทุกคนมีอยู่ในมือ (ถือ) ไม่จำเป็นต้องเป็นนักเล่านักเขียนก็เล่าได้แชร์ได้ ซึ่งก็มีอยู่บ้างแต่ไม่มาก ส่วนใหญ่เป็นของต่างประเทศ

            บนถนนมิตรภาพเช่นเดียวกัน ผมเดินทางขาขึ้น แวะกินข้าวเที่ยงที่ร้านข้าวแกงริมถนนแถวกลางดง สังเกตเห็นลุงสูงอายุคนหนึ่งนั่งโต๊ะข้างๆ แต่งตัวแบบชาวบ้านๆ มีบาดแผลถลอกปอกเปิกที่หน้าและที่แขน คงประสบอุบัติเหตุมา

            ครู่หนึ่งลุงบอกคนที่นำอาหารมาเสิร์ฟว่า ขอน้ำที่ไม่เสียเงินได้ไหม น้องคนนั้นคงงงๆ ผมจึงหยิบขวดน้ำเปล่าที่วางบนโต๊ะผม เปิดให้แล้วบอกว่า เอานี่ก็ได้ลุง และบอกน้องคนนั้นว่า ผมจ่ายเอง

            ทันใดนั้นมีเสียงมาจากอีกโต๊ะหนึ่งด้านหลังของผมว่า “อยากทานอะไรก็ทานได้เลยลุง ผมจ่ายให้” ผมไม่กล้ามองยังเจ้าของเสียง กลัวเขาเข้าใจผิด ได้แต่ยิ้มด้วยความประทับใจ

            หลายปีก่อน ผมนั่งรถแท็กซี่จากดอนเมืองกลับบ้าน คนขับอายุมากกว่า 60 ท่าทางใจดี คุยสนุก เล่าด้วยความภูมิใจว่ามีลูก 3 คน ส่งลูกเรียนจบปริญญาตรีสองคน ปริญญาโทหนึ่งคนด้วยการขับแท็กซี่

            ลุงมาจากต่างจังหวัด ไม่มีที่ดินเป็นของตนเอง ทำให้นึกถึงคำพูดของผู้ใหญ่วิบูลย์ เข็มเฉลิม ปราชญ์ชาวบ้านผู้ล่วงลับไปแล้วว่า ปัญหาชาวบ้านที่สำคัญที่สุดไม่ใช่มีที่ดินหรือไม่มี แต่เป็นปัญหาการจัดการชีวิต เพราะหลายคนมีที่ดินมากมาย แต่สุดท้ายก็สูญเสียที่ดินไปหมด เอาตัวไม่รอด ขณะที่บางคนไม่มีที่ดิน แต่ก็อยู่รอดได้ เลี้ยงลูกให้เติบโตมีการศึกษาดีได้

            คุยกันสนุก ลุงเล่าไปเรื่อยๆ รถแท็กซี่แล่นมาบนถนนสุทธิสาร ทันใดนั้น แท็กซี่ก็หยุด ผมมองไปข้างหน้าเห็นผู้หญิงวัยกลางคนคนหนึ่งกำลังเข็นซาเล้งข้ามถนนที่มีรถไปมามาก เธอคงรอนาน ลุงหยุดรถเพื่อให้เธอข้าม พอเธอเข็นมาถึงกลางถนนก็หยุด วางมือจากซาเล้งหันมาที่แท็กซี่แล้วไหว้อย่างสวยงาม

            เป็นภาพที่ติดตาและประทับใจมากที่สุดจนถึงวันนี้ นับเป็นโชคดีที่ได้เห็นภาพที่ชายสูงวัยใจดีและสตรีที่ขอบคุณน้ำใจของคนที่ช่วยให้เธอข้ามถนน ผมจำหน้าตามอมแมม เต็มไปด้วยเหงื่อของเธอกลางวันแดดร้อนนั้นได้ โดยเฉพาะภาพที่เธอไหว้ขอบคุณ

            ใครที่ได้ประสบพบเห็นเหตุการณ์เล็กๆ นี้คงรู้สึกไม่แตกต่างกัน เพราะลึกๆ แล้ว ความมีน้ำใจของคนนั้นอยู่เหนือเส้นแบ่งหรือความแตกต่าง กรณีถ้ำหลวง ขุนน้ำนางนอนเป็นเรื่องราวที่เล่าขานอย่างกินใจกันไปทั่วโลก สะท้อนถึงจิตวิญญาณมนุษย์เหนือภาวะหรืออุตรภาพ (transcendence) เหนือโลกที่เต็มไปด้วยปัญหาและความขัดแย้ง เหนือขีดจำกัดที่คนเราสัมผัสได้

            เหตุการณ์บนถนนมิตรภาพที่ผู้คนนำอาหารและน้ำไปให้สองตายาย เรื่องที่ร้านข้าวแกงที่กลางดง หรือบนถนนสุทธิสาร มีอย่างหนึ่งที่เหมือนกัน คือ ความสุขที่แท้จริง คือ การให้มากกว่าการรับ

            และความกตัญญูรู้คุณเป็นคุณสมบัติพื้นฐานที่ทำให้คนมีความสุข การไหว้เป็นมรดกทางวัฒฯธรรมที่งดงามของคนไทย การไหว้ของหมูป่า และจดหมายขอบคุณคนทั้งโลกของพวกเขาได้รับคำชื่นชม

เรื่องดีๆ มีอีกมาก แทนที่สื่อจะเสนอเรื่องราวเร้าพลัง กลับมีแต่เรื่องราวเร้าอารมณ์ ให้สงสารดราม่าเรียกน้ำตาแบบ “วงเวียนชีวิต” หรือซาดิสท์รุนแรง ซึ่งมักบิดเบือน (manipulate) เกินจริง

อย่างข่าววันแม่ที่ผู้จัดการออนไลน์นำมาลงเรื่องยายทองพูน วัย 90 ปี อาศัยอยู่ในเพิงข้างถนนเพชรเกษม ตำบลห้วยจระเข้ อำเภอเมือง จังหวัดนครปฐม มาหลายสิบปี ไม่มีลูกหลานมาดูแล ให้รายละเอียดทั้งข่าวและภาพที่น่าสมเพทเวทนา เรื่องที่ไม่น่าจะมีในบ้านนี้เมืองนี้

            เรื่องคนแก่ คนพิการ คนถูกทอดทิ้ง เจ็บป่วยไร้ญาติ เสนอทีข้าราชการก็เฮกันไปช่วยที ได้ออกสื่อ แทนที่จะหน้าบางหาทางแก้ไขด้วยการสร้างระบบที่ดี มีข้อมูลทุกครัวเรือน มีมาตรการช่วยเหลือแบบไม่ทิ้งใครไว้ข้างหลังอย่างที่รัฐบาลประกาศ จนไม่เหลือกรณีไหนให้ใครเอามาออกสื่อให้ขายหน้าอีก

            บ้านเมืองเรามีปัญหาที่ซับซ้อนด้วยระบบโครงสร้างที่ไม่สมดุล ก่อให้เกิดความเหลื่อมล้ำ ถ้าระบบโครงสร้างเป็นธรรมกว่านี้ คุณลุงวัย 70 คงไม่ต้องขับรถสิบล้อระยะทางไปกลับ 1,200 ก.ม. เช่นเดียวกับผู้สูงอายุมากมายไม่ถูกทอดทิ้ง ไม่ต้องดิ้นรนทำงานหรือขอทานหาเลี้ยงชีพ เด็กไม่กี่ขวบไม่ต้องทำงานหาเงินเลี้ยงตายายพิการ จะได้ไม่มีอะไรให้สื่อนำมาลงเป็นดราม่าหาคนช่วยเหลือบริจาค

            นายกรัฐมนตรีควรสั่งในที่ประชุมครม.ว่า ถ้ามีกรณีแบบนี้ออกสื่อ รัฐมนตรีกระทรวงนั้น ผู้ว่าฯจังหวัดนั้นต้องรับผิดชอบ รัฐบาลควรส่งเสริมให้มีเรื่องเล่าเร้าพลังมากกว่าเรื่องร้ายเร้าอารมณ์