phongphit.com : การสื่อสารคือการพัฒนา

Tuesday, 09 April 2019 21:43

ชวนดูหนัง ๓ เรื่อง Featured

Rate this item
(0 votes)

ทางอีศาน เมษายน ๒๕๖๒

อยากชวนดูหนัง ๓ เรื่อง “ทองปาน” “ประชาชนนอก” และ “ลูกอีสาน” ที่สัมพันธ์กันทั้งในเนื้อหาและภาษาภาพยนต์

            ทองปานเป็นภาพยนต์กึ่งสารคดีสร้างเมื่อปี ๒๕๑๘ เสร็จก่อน ๖ ตุลาฯ ๒๕๑๙ เพียงวันเดียว     ด้วยเนื้อหาที่เป็น “ปฏิปักษ์” ต่อการปกครองในระบอบเผด็จการ ไพจง ใหลสกุล ผู้กำกับคนหนึ่งจึงต้องเอาฟิล์มไปตัดต่อที่อังกฤษ เปิดตัวที่งานแสดงภาพยนต์ลอนดอน (London Film Festival) และได้รับรางวัลภาพยนต์ดีเด่นแห่งเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

                เป็นหนังความยาวเพียง ๖๐ นาที ที่ผู้นำขบวนการทางสังคม นักคิด นักเขียน อาจารย์ นักศึกษา ทั้งไทยและเทศร่วมกันสร้าง เพื่อสะท้อนความเป็นจริงอันเจ็บปวดของสังคมไทย ความขัดแย้งที่แปลก ความจริงที่ประหลาด (paradox) ของสิ่งที่เรียกว่า “การพัฒนา” ซึ่งแท้ที่จริงแล้วเป็นเพียงความทันสมัยที่ไม่พัฒนา (modernization without development) ที่สร้างผลกระทบ สร้างความทุกข์ให้ชาวบ้าน

            หนังนำเอาชีวิตจริงขององอาจ มณีวรรณ ชาวนากาฬสินธุ์ มาเป็นทองปาน โพนทอง สองสามีภรรยาที่ปากกัดตีนถีบเหมือนชาวนาทั่วไป เขาต้องดิ้นรนขึ้นเวทีชกมวยเพื่อหารายได้มาเลี้ยงครอบครัว มารักษาภรรยา ภาษาหนังทำให้เห็น “การพัฒนา” เป็นหมัดเท้าเข่าศอกที่ระดมใส่เขาจนถูกน็อคในที่สุด

ภาพเวทีมวยสลับกับเวทีสัมมนาว่าด้วยการพัฒนาของนักวิชาการ นักการเมือง และผู้นำทางสังคม บอกว่า โครงการพัฒนาทั้งหลายที่ประดังเข้ามาเป็นเหมือนพายุหมัดที่ระดมใส่ชาวบ้านจนถูกหามลงจากเวทีชีวิต คือความล้มเหลวของการพัฒนา คือความพ่ายแพ้ของชาวไร่ชาวนาและประเทศชาติบ้านเมือง

การสัมมนาถกเถียงกันเรื่องเขื่อนผามอง ที่อเมริกาเสนอให้สร้างที่แม่น้ำโขงตอนล่าง แถวๆ เชียงคาน ทองปานและชาวบ้านบางคนก็ไปร่วม แต่แทบไม่ได้พูดอะไรเลย มีเสียงชาวบ้านคนหนึ่งเอ่ยขึ้นมาว่า “ น้ำก็อยากได้ ดินก็อยากได้อยู่  แต่ปัญหาอื่นของชาวบ้าน เช่น ขโมยขโจร  ราคาข้าวตกต่ำ สัมประทานทางเดินรถถูกเอารัดเอาเปรียบ ขาดแคลนหมอ ถ้าสร้างเขื่อนมาแล้วจะแก้ปัญหาเหล่านี้ได้บ่”

            แต่ภาพของทองปานและภรรยาที่ไปอาศัยอยู่ใต้เขื่อนแสดงให้เห็นการขาดน้ำเพราะทางการกักเก็บในหน้าแล้ง และน้ำท่วมนาเมื่อมีการระบายน้ำลงมากลัวเขื่อนแตก พวกเขาทำกินอยู่ในความมืด ภายใต้สายไฟแรงสูงพาดผ่านหัว

ดูรายชื่อของคนที่เกี่ยวข้องกับหนังทองปานแล้วคงไม่แปลกใจที่เป็นหนังที่ไม่เหมือนหนังทั่วไปเลยจริงๆ : ไพจง ไหลสกุล สุรชัย จันทิมาธร ยุทธนา มุกดาสนิท รัศมี เผ่าเหลืองทอง คำสิงห์ ศรีนอก วิทยากร เชียงกูล เรืองยศ จันทคีรี เสน่ห์ จามริก สุลักษณ์ ศิวรักษ์ พัทยา สายหู Peter F.Bel เทพศิริ สุขโสภา ทรงยศ แววหงษ์ และชาวบ้านจากบัวใหญ่ รวมทั้งภารโรงที่ธรรมศาสตร์ที่เข้าฉากด้วย

ไม่กี่ปีให้หลัง ทองปานไปโด่งดังในหนัง “ลูกอีสาน” ของวิจิตร คุณาวุฒิ ที่สร้างจาก “ลูกอีสาน” นวนิยายรางวัลซีไรท์ ของคำพูน บุญทวี

ลูกอีสานเป็นหนังที่น่าดูมาก เล่าเรื่องด้วยภาพได้ไม่แพ้ด้วยภาษาของคำพูน บุญทวี ได้เห็นชีวิตของ “บักคูณ” ลูกชาย ซึ่งก็คือชีวิตของคำพูนเอง กับพ่อของเขาที่แสดงโดยองอาจ มณีวรรณ ที่เคยเป็นทองปาน นั่นเอง หนังได้รับรางวัลมากมาย ภาพยนต์ยอดเยี่ยม ผู้กำกับ นักแสดงนำองอาจก็ได้รับด้วย

แต่ชีวิตจริงของนักแสดงสมัครเล่นอย่าง “ทองปาน” ก็ไม่ได้มีอะไรดีขึ้น วันประกาศรางวัลเขาก็ไม่ได้ไปรับ เพราะไปขายแรงงานที่ประเทศลิเบีย ชิวิตจริงยิ่งกว่าหนังทองปานและลูกอีสานรวมกัน

เรื่องที่ ๓ ที่อยากแนะนำให้ดู คือ “ประชาชนนอก” ที่มานพ อุดมเดช กำกับการแสดง เอาเรื่องของ ๒ คนมาผสมผสานเป็นเนื้อหาการดิ้นรนต่อสู้เพื่อความเป็นธรรมทางสังคม

คนหนึ่งเป็นลูกชาวบ้านจากยโสธร เรียนจบปริญญาตรีจากมหาวิทยาลัยในกรุงเทพฯ แต่กลับไปอยู่หมู่บ้าน ชาวบ้านสงสัยว่าเป็นคอมมิวนิสต์ เพราะคนมีปริญญาเขาทำงานในออฟฟิศ หรือเป็นเจ้าคนนายคน ไม่กลับไปทำไร่ไถนา เป็นชีวิตจริงของคนชื่อสำเนียง ทานระ

อีกคนหนึ่งเป็นเป็นชีวิตจริงของจำรัส ม่วงยาม ผู้นำชาวนาที่ระยอง ที่เสี่ยงตายนำชาวนาต่อสู้เพื่อความเป็นธรรม และที่สุดก็ถูกยิงตาย

สำเนียง ทานระ เป็นคนบ้านซ่งแย้ อำเภอเลิงนกทา (วันนี้ขึ้นกับอำเภอไทยเจริญ จังหวัดยโสธร) เป็นรุนพี่ของมานพ อุดมเดช ตอนไปเรียนที่สกลนคร เป็นคนบ้านเดียวกันกับ ดร.พีระพันธ์ พาลุสุข เพื่อนรุ่นเดียวกับผม

ฉากจริงๆ ที่เกี่ยวกับสำเนียงไปถ่ายทำที่บ้านซ่งแย้ มีชาวบ้านมาแสดงโดยไม่ต้องเตรียมอะไรมาก มานพบอกวว่า ยิ่งซ้อมยิ่งเตรียมยิ่งแสดงไม่ออก เลยให้ทำอย่างเป็นธรรมชาติดีกว่า

เป็นหนังกึ่งสารคดีคล้ายกับทองปาน สะท้อนภาพหลัง ๑๔ ตุลาและ ๖ ตุลาได้เป็นอย่างดีจนถูกแบนห้ามฉายในโรง แต่คนไทยส่วนหนึ่งก็ได้ดูที่มหาวิทยาลัยและงานสัมมนา

ผมหิ้ว “ประชาชนนอก” ไปฉายที่งานแสดงภาพยนต์เมื่อง Pesaro ประเทศอิตาลีเมื่อปี ๒๕๒๖ งานที่หนัง “เพื่อนแพง” ของคุณเชิด ทรงศรี ได้ฉายเป็นปฐมฤกษ์

ขณะที่ทองปานและประชาชนนอก เป็นหนังกึ่งสารคดีและเป็นหนัง “การเมือง” สะท้อนปัญหาความไม่เป็นธรรม ความเหลื่อมล้ำทางสังคมได้อย่างลุ่มลึกและเจ็บปวด ลูกอีสาน เสนออีกด้านหนึ่งของชีวิต ที่แม้จะลำบากเพียงใดก็สู้ทน ดิ้นรนเพื่อความอยู่รอด สีสันของวิถีชีวิตของคนอีสาน แม้จะทุกข์ยากลำบากเพียงใดก็ “อดเอา” สู้ไม่ถอย ด้วยความหวังให้ได้ชีวิตที่ดีกว่า

ลูกอีสานเล่าเรื่องสองพ่อลูก ตัวแทนของครอบครัวอีสานจำนวนมาก ที่สะท้อนความสุขในความทุกข์ น้ำตาในรอยยิ้ม อารมณ์ขันในยามลำบาก เหมือนน้ำเย็นดับกระหาย เสียงแคนที่เริ่มลีลาช้าๆ โหยหาความสุข และเร็วขึ้นจนเข้าจังหวะที่คนฟังนั่งไม่ติด ต้องลุกขึ้นมาเต้น

ชีวิตก็เป็นเช่นนี้ มีโศกนาฎกรรมและสุขนาฎกรรม ทุกวันมีข่าวสังคมที่เป็น “ดราม่า” ซึ่งแปลว่าการแสดงออกเหมือนว่าเกินจริงยิ่งกว่าละครหรือภาพยนต์ แต่ก็ไม่มีใครปฏิเสธ “ความเป็นจริง” ที่ซ่อนยอยู่เบื้องหลัง ที่หลายครั้งก็จริงเสียยิ่งกว่าละครและภาพยนต์

ดูหนังดูละครแล้วย้อนดูสังคมไทยวันนี้กับเมื่อ ๔๐ ปีที่หนังทั้ง ๓ เรื่องออกมาไล่เลี่ยกัน ดูเหมือนว่าไม่มีอะไรแตกต่างกันนัก มีความทันสมัย แต่ไม่ใช่ “ความพัฒนา” ในความหมายที่แท้จริง ชาวไร่ชาวนาก็ยังทุกข์ยากลำบาก อาจมากกว่เดิมด้วยซ้ำเพราะหนี้สิน ส่วนหนึ่งอพยพไปหางานทำในเมืองและต่างถิ่น

สังคมไทยเหมือนเรื่องเก่ามาเล่าใหม่ อยู่ในวงจรอุบาทว์ของการเลือกตั้งกับรัฐประหาร การเมืองก็เหมือนกับละครน้ำเน่าที่นำมาทำซ้ำแล้วซ้ำอีก ได้ยินได้ฟังนโยบายหาเสียงจนหูชา อมาตยา เซน บอกว่า “เมื่อความฝันสิ้นสุดลง คนก็เริ่มค้นหาความจริงกันใหม่”

ความจริงที่คนมีอำนาจอยากให้เห็น เป็นความจริงอีกแบบหนึ่ง ความจริงสำเร็จรูปที่เตรียมไว้แล้ว ที่ไม่ต้องตั้งคำถาม ไม่ต้องโต้แย้ง เพราะถ้าถาม ถ้าเถียง คุณก็กลายเป็นศัตรู ไม่รักชาติ ไม่ปรารถนาดี

เหมือนอย่างที่บิชอป เฮลเดอร์ คามารา ชาวบราซิลว่าไว้นานแล้วว่า “เมื่อข้าพเจ้าให้อาหารคนจนเขาก็เรียกข้าพเจ้าว่านักบุญ เมื่อข้าพเจ้าถามว่า ทำไมเขาถึงจน คนก็เรียกข้าพเจ้าว่าคอมมิมนิสต์”

มีหนังดีๆ มากมายที่ดูแล้วได้ความรู้สึกนึกคิดดีๆ ได้แรงบันดาลใจ ควรเลือกให้ดี เพราะหนังดีดูแล้วฉลาดขึ้น หนังละครน้ำเน่าดูแล้วอาจโง่ลง กระตุ้นความรุนแรง ส่งเสริมสัญชาติญาณดิบ

ถ้า “กินอะไรก็จะเป็นอันนั้น” (You are what you eat) สำหรับการดูหนัง “ดูอะไรก็จะได้อันนั้น”