phongphit.com : การสื่อสารคือการพัฒนา

Wednesday, 20 June 2018 22:01

แก่นวิสาหกิจชุมชน Featured

Rate this item
(0 votes)

สยามรัฐรายวัน 20 มิถุนายน 2561

เขียนเรื่องวิสาหกิจุมชนมาหลายตอน ขอสรุปสรุปว่า “แก่น” ของวิสาหกิจชุมชน คือ “การเรียนรู้คือหัวใจ เป้าหมายคือการพึ่งตนเอง”

            พูดง่ายแต่ทำยาก เนื่องจากยุคนี้เป็นยุคทุนนิยม สังคมบ้าบริโภค ที่ครอบงำและบิดเบือน ทำให้ผู้คนสับสนกับเป้าหมายของชีวิต ทำให้วิธีการก็พลอยเพี้ยนไปด้วย แทนที่เป้าหมายจะเป็น “ความสุข” คนก็ถูกยัดเยียดให้คิดว่าเป้าหมายคือ “รวย”

            เพื่อจะรวย คนจึงต้องหาเงินให้ได้มากที่สุด คิดว่า ถ้ามีเงินแล้วก็จะมีความสุข ซึ่งไม่ว่าจะดูที่ภาพของสังคม หรือของบุคคลก็พบว่าไม่จริง เศรษฐกิจเติบโตทุกปี แต่คนก็ไม่ได้มีความสุขเพิ่มขึ้นทุกปี

            หลายปีก่อน ประเทศฝรั่งเศสขอให้นายโยเซฟ สติกลิตซ์ และอมาตยา เซน สองนักเศรษฐศาสตร์ระดับรางวัลโนเบลไปช่วยทำยุทธศาสตร์ช่วยให้คนฝรั่งเศสมีความสุขมากขึ้น เพราะแม้เศรษฐกิจจะโต คนมีเงินมากขึ้น แต่ก็ยังทุกข์ เครียด บ้าและการฆ่าตัวตายไม่ได้ลดลง

            ถ้าการเรียนรู้คือหัวใจ ชุมชนจะพบว่า สิ่งที่สำคัญและยิ่งใหญ่กว่าเงิน คือ ความรู้ อย่างที่ปู่ย่าตายายเคยสอนไว้ว่า “มีวิชาเหมือนมีทรัพย์อยู่นับแสน”

            ชุมชนน่าจะสรุปได้ว่า ถ้าไปขอความรู้ มีแต่คนอยากให้ แต่ขอเงินมีแต่คนอยากหนี เพราะไม่มีจะให้ ขอความรู้ ได้ความรู้ แปรความรู้เป็นเงิน จะได้เป็นร้อยเท่าพันทวี

            ถ้าเรียนรู้จริงๆ ก็จะพบว่า ทุนในชุมชนมีมากเพียงพอเพื่อจะอยู่อย่างพอเพียง ทุนทรัพยากร ทุนทางปัญญา และทุนทางสังคม ชุมชนต้นแบบจำนวนมากยืนยันเรื่องนี้ ที่ไม่ได้พัฒนาเพราะมีงบอัดฉีด เหมือนไม้ในกระถาง เขารดก็สดชื่น เขาไม่รดก็เหี่ยวเฉา

            ทุนทางสังคมเป็น “ทรัสท์” (trust) ความวางใจที่เป็นรากฐานของการอยู่ร่วมกัน พึ่งพาอาศัย ช่วยเหลือเกื้อกูล ทำให้ชุมชนอยู่รอด เป็นทุนที่ต้องฟื้นฟูบูรณะและรักษาไว้ให้มั่น เพราะไม่มีทุนนี้ ต่างคนต่างอยู่ ชุมชนอ่อนแอ ไม่มีวิสาหกิจชุมชนไหนจะอยู่รอดได้

ลึกๆ แล้ว ทุนนิยมมีอำนาจในการแบ่งแยกและปกครองยิ่งกว่าอำนาจเผด็จการใด เพราะไปทำลายทุนทางสังคม ทำให้ผู้คนอ่อนเปลี้ยเพลียแรง ไม่สามารถรวมตัวกันได้ ครอบงำทำให้ไม่รู้จักเรียนรู้ ทำให้พึ่งพาตนเองไม่ได้ คิดว่าต้องมี “เงิน” เท่านั้นจึงจะอยู่รอดได้

หน่วยงานราชการก็ดี อปท.ก็ดี ต่างก็พาชาวบ้านไป “ดูงาน” อ้างว่าไปเรียนรู้ แม้จะรู้กันดีว่า ส่วนหนึ่งเพียงเพื่อไปใช้งบประมาณ (ที่เหลือตอนปลายปี) และหาเสียง ไม่ได้มีการเรียนรู้จริง ส่วนใหญ่พาไปดูแบบผิวเผิน เห็นแล้วก็ลืม ไม่ได้ประโยชน์อะไร

การเรียนรู้ดูงานที่ดี จะได้แรงบันดาลใจให้นำสิ่งที่พบเห็นไปสู่การปฏิบัติด้วยตนเองให้ได้ความรู้จริงและเกิดปัญญา เพราะได้ข้อสรุปอย่างน้อยใน 4 ประเด็น คือ ได้เห็นรูปแบบ (form) เนื้อหา (content) กระบวนการ (process) และคุณค่า (values)

ไม่เช่นนั้นจะเหมือนคนไปดูงานที่สวนวนเกษตรของผู้ใหญ่วิบูลย์ เข็มเฉลิม ที่แปดริ้ว แล้วสรุปว่า ไม่เห็นมีอะไรเลย เห็นแต่ป่า มีต้นไม้มากมาย ไม่รู้มีรายได้จากอะไร แต่คนฉลาด เรียนรู้เป็นได้ “เห็น” ความยิ่งใหญ่ของแนวคิดของ “การเรียนรู้สู่การพึ่งตเนอง” โดยกลับคืนสู่ธรรมชาติ ของผู้ใหญ่วิบูลย์

คนทั่วไปคิดว่าการเรียนรู้คือการเลียนแบบ เพราะคุ้นเคยกับการท่องหนังสือ ท่องตำราที่คนเขียนไว้สรุปไว้แล้ว ไม่ได้เรียนรู้การแยกแยะ การวิเคราะห์ การเชื่อมโยง การสังเคราะห์ แยกไม่ออกระหว่าง “สิทธิ” กับ “อภิสิทธิ” ระหว่าง “วิธีการ” กับ “หลักการ” ระหว่าง “ระบบ” กับ “ระเบียบ”

เมื่อเรียนรู้คือการเลียนแบบ จึงเฮกันไปเฮกันมา เห็นเขาปลูกอะไรได้ราคาดีก็ปลูกตามเขา เห็นกล้วยราคาหวีละ 50 ก็เฮกันปลูกกล้วยจนเหลือหวีละ 10 บาทยังขายไม่ออก รัฐบาลส่งเสริมอะไรก็เฮตามรัฐบาล

วิสาหกิจชุมชนแตกต่างจากการทำธุรกิจ ชาวบ้านต้องรวมกลุ่มกันจัดการชีวิต จัดการทุนของตนเองเพื่อ “อยู่ให้รอด” ก่อนที่จะ “อยู่ให้รวย” เน้นที่ความร่วมมือ มากกว่าการแข่งขัน การแบ่งปันมากกว่ามุ่งการทำกำไรสูงสุด

วิสาหกิจชุมาชนเป็นพลังสำคัญ เป็นเครื่องมือไปสู่การพึ่งพาตนเองได้ ถ้าหากเข้าใจในความเป็นศาสตร์และศิลป์ของ “การประกอบการ” หรือ “วิสาหกิจ” นี้

เป็นศาสตร์ คือ เป็นความรู้ที่ต้องเรียนรู้และสร้างใหม่เอง และเป็นศิลป์ คือพลังทางจิตวิญญาณของชุมชน ความเป็นพี่เป็น้อง ความเอื้ออาทรต่อกัน อันเป็นทุนทางสังคมวัฒนธรรมที่สำคัญที่สุดของชุมชน

วิสาหกิจชุมชนจะให้ความสำคัญกับ “คุณค่า” มาก่อน “มูลค่า” ถ้ามูลค่าเป็นเป้าหมาย จะทำลายมากกว่าสร้างสรรค์ จะแข่งขันแย่งชิงผลประโยชน์มากกว่าร่วมมือ

รัฐบาลหวังดีแต่ประสงค์ร้ายถ้าหากส่งเสริมวิสาหกิจชุมชนแบบ “ธุรกิจชุมชน” เพราะเท่ากับไปตัดกำลัง ทอนจุดแข็งของชุมชน ซึ่งไม่มีทางเป็นธุรกิจแบบทุนนิยมได้ ถ้าเอาปลาเล็กๆ เข้าไปเลี้ยงกับปลาใหญ่ ในบ่อในกระชังไม่รอดแน่นอน ถูกปลาใหญ่กินหมด

รัฐควรส่งเสริมให้วิส่าหกิจชุมชนเติบโตตามศักยภาพที่แท้จริง ปกป้อง เพื่อให้เติบโตจนพึ่งตนเองได้ โดยรัฐบาลควรชัดเจนว่า ระบบเศรษฐกิจ “เทร็คเดียว” แบบทางด่วนที่บังคับให้ทุกคนขึ้นไปวิ่งแข่งกันนั้น วิสาหกิตจชุมชนวิ่งไปไม่ถึงจุดหมายอย่างแน่นอน เหมือนเอารถอีแต้กไปแข่งกับบีเอ็ม

เศรษฐกิจฐานรากจะอยู่ได้ไม่ใช่เป็นฐานการผลิตและการบริโภคให้เศรษฐกิจใหญ่เท่านั้น แต่ให้มีระบบของตัวเอง “ระบบเศรษฐกิจท้องถิ่นทึ่งตนเอง” ซึ่งจะเป็นภูมิคุ้มกันให้อยู่รอดและมั่นคงได้