phongphit.com : การสื่อสารคือการพัฒนา

Wednesday, 14 February 2018 10:03

วิถีแห่งจีน Featured

Rate this item
(1 Vote)

สยามรัฐรายวัน 14 กุมภาพันธ์ 2561

ขงจื้อสอนว่า “ให้ศึกษาอดีตเพื่อกำหนดอนาคต” เป็นเนื้อหาหนึ่งในหนังสือเล่มเล็กที่อาจารย์อู้ ตัน แห่งมหาวิทยาลัยในปักกิ่งได้รวบรวมเรียบเรียงคำสอนของขงจื้อเมื่อสิบกว่าปีก่อน และขายได้สิบล้านเล่มในเวลาไม่ถึงปี ถึงวันนี้น่าจะขายได้หลายสิบล้าน

            นโยบายจีนยุคใหม่ที่ต้องการ “เชื่อมอดีตกับปัจจุบันเพื่อสานอนาคต” เป็นประเด็นที่น่าศึกษา เพราะหลังสงครามและการปฏิวัติในศตวรรษที่ ๒๐ ที่ดูเหมือนจะมีแต่ “สุดขั้ว” ของแนวคิดและความรุนแรง คนสงสัยว่า จากความขัดแย้งและสงคราม มาถึงยุคของการประนีประนอมระหว่าง “ขั้วตรงกันข้าม” ได้อย่างไร

            วันนี้จีนได้ก่อตั้งสถาบันขงจื้อหลายร้อยแห่งในประเทศต่างๆ ทั่วโลก เพื่อเผยแพร่ภาษาและวัฒนธรรมจีน คล้ายกับที่ฝรั่งเศส (Alliance Francaise) เยอรมนี (สถาบันเกอเต้) และอื่นๆ เขามีกัน

            ระหว่างทศวรรษปฏิวัติวัฒนธรรม (1966-1976) ลัทธิขงจื้อเป็นหนึ่งใน “สี่ผีร้าย” ที่ต้องกำจัด เพราะถือเป็นอุปสรรคต่อการปฏิวัติตามแนวคิดคอมมิวนิสม์แบบจีน ที่เป็นส่วนผสมของมาร์กซ์ เหมา และสตาลิน

            การกลับมาของขงจื้อมีการวิเคราะห์ว่า เป็นเพราะสังคมจีนมีช่องว่างทาง “อุดมการณ์” ซึ่งสังคมนิยมคอมมิวนิสม์ไม่สามารถถมได้ ต้องกลับไปหา “รากเหง้า” ซึ่งก็ดูจะไม่เป็นปัญหาอุปสรรค หรือขัดแย้งกับแนวทางที่อ่อนลงของพรรคคอมมิวนิสม์จีนในยุค “สี่ทันสมัย” ที่นำโดยเติ้ง เสี่ยวผิง

            จีนมีประวัติศาสตร์ที่ยิ่งใหญ่ต่อเนื่องมายาวนานหลายพันปี มีรากฐานทางความคิดตลอดมาตั้งแต่ต้น และมาถึงยุคทองของจีนเมื่อประมาณ ๒,๕๐๐ ก่อน ยุคเดียวกับพระพุทธเจ้าในอินเดีย และกำเนิดปรัชญาตะวันตกที่กรีก ทั้งหมดรวมกันจึงเรียกว่า ยุคทองของมนุษยชาติ

            เมืองจีนยุคทองมีร้อยสำนัก ที่รู้จักกันและมีอิทธิพลมากที่สุด คือ ลัทธิขงจื้อกับลัทธิเต๋า ที่ดูเป็นสองขั้วความคิด คำสอนขงจื้อเป็นปรัชญาสังคมที่เน้นการปฏิบัติ จริยธรรมอันดีงาม และการอยู่ร่วมกันเป็นสังคม ถือว่าครอบครัวและชุมชนเป็นฐานที่สำคัญที่สุดของสังคมใหญ่

            เต๋าเป็นอะไรที่ออกแนวอภิปรัชญา เป็นนามธรรม เต๋าแปลว่า วิถี โดยสอนให้เห็นว่า เป้าหมายและวิถีเป็นอันเดียวกัน (เหมือนที่ปาสกัล นักปรัชญาชาวฝรั่งเศสที่บอกว่า ขอบฟ้ามิได้อยู่ที่สุดสายตา แต่อยู่ทุกย่างก้าวที่เราเดิน)

เต๋าบอกว่า ความแตกต่างระหว่างดีกับเลว มืดกับสว่าง ลบกับบวก และขั้วตรงกันข้ามทั้งหลายเป็นผลของการมอง ไม่ใช่ความจริง ในความเป็นจริง หยินและหยาง ไม่ใช่สองอย่าง แต่เป็นหนึ่งที่แยกมิได้ ที่สัมพันธ์ เกี่ยวพัน และขึ้นต่อกันในชีวิตความเป็นจริง

ทุกสิ่งทุกอย่างมีทั้งหยินและหยาง เหมือนพลังที่ตรงกันข้ามหรือขัดแย้ง เหมือนอ่อนกับแข็ง สว่างกับมืด ต่ำกับสูง เย็นกับร้อน

หยินกับหยาง เหมือนรูปวงกลมที่มีขาวและดำ ในส่วนดำมีจุดขาว ในส่วนขาวมีจุดดำ เหมือนชีวิต ในสุขมีทุกข์ ในทุกข์มีสุข ในดีมีชั่ว ในชั่วมีดี  ความขัดแย้ง (conflict) ตลอดเวลานำไปสู่สภาวะโต้แย้ง (contradiction) และการเปลี่ยนแปลง

คำสอนของขงจื้อ “กำจัดขั้วทั้งสองเพื่อจะได้ตรงกลาง” ตล้ายกับแนวคิดวิภาษวิธีของเฮเกล (ตัวตั้ง ตัวโต้ ตัวตอบ Thesis-Antithesis-Synthesis) ซึ่งเป็นวิธีการผสานคืน (reconcile) ขั้วตรงกันข้ามเข้าด้วยกัน เพื่อหาพื้นที่ร่วม (common ground) เพื่อเอาส่วนดีที่สุดของทั้งสองขั้วมารวมกัน

แนวคิดหยินหยางเป็นหลักสำคัญในศาสตร์ต่างๆ ของจีน การแพทย์แผนจีน รวมไปถึงศิลปะป้องกันตัวสำนักต่างๆ ซึ่งเน้นให้เห็นความสำคัญของ “ความสมดุล” ของขั้วตรงกันข้าม

คงไม่ผิดนักถ้าหากจะวิเคราะห์ว่า ด้วยรากฐานปรัชญาจีนแบบนี้ เราถึงเห็นแนวทางประนีประนอมทางเศรษฐกิจ การเมือง สังคมของจีนในวันนี้ ซึ่งมีอะไรที่ดูแปลกประหลาดในสายตาคนตะวันตกอย่างกรณีการผสานระหว่างสังคมนิยมกับเสรีนิยมเป็น “เศรษฐกิจตลาดแบบสังคมนิยม” (Socialist Market Economy) เป็นขั้วตรงกันข้ามที่ถูกผสานเข้า (reconciled) จนได้ผลสรุปแห่งวิภาษวิธีแบบจีน

จีนคงได้สรุปบทเรียนจากความผิดพลาดของการปฏิวัติวัฒนธรรม ที่พยายามทำลายผีร้าย ๔ ตัว เหมือนไปตัดรากเหง้าของชาวจีน เพราะนอกจากความเชื่อในเรื่องชะตากรรมและทวยเทพทั้งหลายแล้ว จีนยังเคารพกราบไหว้บรรพบุรุษประหนึ่งเทพอีกด้วย ห้ามเทพอื่นยังพอทนได้ แต่ห้ามกราบไหว้บรรพบุรุษนี่คนจีนไม่อาจรับได้ แรงกดเท่าใด แรงตอบโต้ก็เท่านั้น ปฏิวัติวัฒนธรรมจึงล้มเหลว

การคืนสู่รากเหง้า การฟื้นฟูปรัชญาจีนร้อยสำนักคงทำให้คนจีนได้เรียนรู้อะไรมากกว่าการพัฒนาเศรษฐกิจ หรือเน้นแต่การปฏิบัติที่ได้ผลจับต้องได้ จนกลายเป็นพวกปฏิบัตินิยมสุดโต่ง ทำอะไรไม่ได้ผลตอบแทนแล้วไม่ทำ จนอาจสรุปแบบไร้ขีดจำกัดว่า “แมวสีอะไรไม่สำคัญ ขอให้จับหนูได้เท่านั้น”

อย่างน้อยก็ยังมีเต๋าที่สอนให้อยู่อย่างเรียบง่าย เป็นหนึ่งกับธรรมชาติ ไม่ใช่พัฒนาแบบทำลายล้าง ซึ่งที่สุดก็ทำลายตัวเอง เหมือนหมอกควันพิษที่คลุมปักกิ่งและเมืองใหญ่ อันเป็นผลของการพัฒนา ที่จีนกำลังหาวิธีแก้ไขเพื่อให้เกิดความสมดุล ลดมลพิษ ลดโลกร้อน

ฟังประธานาธิบดีสี จิ้นผิง พูดในวันเปิดสมัชชาจีนเมื่อไม่นานมานี้แล้วก็เห็นวิสัยทัศน์ที่มาของผู้นำจีนยุคใหม่ว่า น่าจะมาจากการได้ศึกษาอดีตอย่างลึกซึ้ง เพื่อเข้าใจปัจจุบันและสานอนาคต

น่าสนใจว่า วิสัยทัศน์และนโยบายทั้งหลายจะสร้างการพัฒนาที่สมดุลให้จีนและทางสายไหมยุคใหม่จะเชื่อมโลกเพื่อการอยู่ร่วมกันอย่างสันติได้หรือไม่เพียงใด

เพราะยังมีคำถามมากมาย โดยเฉพาะการพัฒนาที่ก้าวกระโดดที่ทำให้ความเหลื่อมล้ำเพิ่มมากขึ้น คนรากหญ้าลำบากมากขึ้น สิทธิเสรีภาพที่ถูกจำกัด ปรัชญาและนโยบายจีนยุคใหม่จะให้คำตอบได้หรือไม่